تفسیر آزمایش ANA یا آنتیبادی ضد هسته فقط با دیدن واژه مثبت یا منفی انجام نمیشود. روش آزمایش، تیتر، الگوی فلورسانس، علائم بیمار و آنتیبادیهای اختصاصی باید کنار هم بررسی شوند. ANA مثبت بهتنهایی تشخیص لوپوس، شوگرن، اسکلرودرمی یا بیماری خودایمنی دیگری نیست.
آزمایش ANA چیست؟
ANA مجموعهای از اتوآنتیبادیهاست که به ساختارهای داخل هسته، سیتوپلاسم یا بخشهای دیگر سلول متصل میشوند. این آنتیبادیها در بسیاری از بیماریهای روماتیسمی سیستمیک دیده میشوند، اما در افراد سالم، بعضی عفونتها، بیماریهای تیروئید، مصرف برخی داروها و با افزایش سن نیز ممکن است مثبت شوند.
ANA بیشتر یک تست غربالگری است. نتیجه مثبت مسیر بررسی را مشخص میکند، اما برای تشخیص نهایی معمولاً به شرح حال، معاینه، آزمایشهای اختصاصی و ارزیابی درگیری اندام نیاز است.
روش IFA روی سلول HEp-2 چیست؟
ایمونوفلورسانس غیرمستقیم یا IFA روی سلولهای HEp-2 یکی از مهمترین روشهای بررسی ANA است. در این روش علاوه بر مثبت یا منفی بودن، تیتر و الگوی رنگآمیزی گزارش میشود. الگوها براساس استاندارد ICAP با کدهای AC نامگذاری میشوند.
IFA حساسیت بالایی دارد، اما تا حدی به تجربه آزمایشگاه وابسته است. ایمونواسی یا ELISA ممکن است اختصاصیت بالاتر و اجرای سادهتری داشته باشد، ولی همه آنتیژنهای قابل مشاهده در IFA را پوشش نمیدهد.
ANA مثبت یعنی چه؟
ANA مثبت یعنی آنتیبادی قابلتشخیص علیه ساختارهای سلولی وجود دارد. این نتیجه میتواند در بیماریهای بافت همبند مانند لوپوس سیستمیک، شوگرن، اسکلرودرمی، بیماری مختلط بافت همبند، میوزیتهای خودایمنی و بعضی بیماریهای کبدی خودایمنی دیده شود.
بااینحال افراد سالم نیز ممکن است ANA مثبت داشته باشند. احتمال اهمیت بالینی با افزایش تیتر، وجود علائم سازگار، الگوی مرتبط و مثبتشدن آنتیبادی اختصاصی بیشتر میشود.
ANA منفی یعنی چه؟
ANA منفی احتمال بسیاری از بیماریهای روماتیسمی سیستمیک را کاهش میدهد، بهخصوص وقتی علائم اختصاصی وجود ندارد. ولی نتیجه منفی همه بیماریها را کاملاً رد نمیکند.
برخی بیماران مبتلا به شوگرن، میوزیت، اسکلرودرمی یا لوپوس نادر ممکن است ANA منفی داشته باشند یا روش ایمونواسی آنها را شناسایی نکند. اگر احتمال بالینی زیاد باشد، تکرار به روش IFA یا آزمایشهای اختصاصی مانند SSA/Ro ممکن است لازم شود.
تیتر ANA چیست؟
تیتر نشان میدهد سرم تا چه رقتی همچنان مثبت باقی میماند. تیتر 1:320 از 1:80 غلظت بیشتری از آنتیبادی را نشان میدهد، اما شدت بیماری را مستقیماً اندازه نمیگیرد.
- 1:40: تیتر بسیار پایین و در افراد سالم نسبتاً شایع
- 1:80: تیتر پایین؛ ممکن است با علائم اهمیت پیدا کند
- 1:160: اختصاصیت بیشتر نسبت به تیترهای پایین
- 1:320 و بالاتر: احتمال ارتباط بالینی بیشتر، ولی همچنان غیرتشخیصی
- 1:1280 و بالاتر: تیتر بسیار بالا که نیازمند تطبیق دقیق با علائم و آنتیبادی اختصاصی است
cutoff مثبتبودن و شیوه گزارش هر آزمایشگاه مقدم است. تیتر بالا بدون علامت نیز بهتنهایی دلیل درمان یا تشخیص بیماری نیست.
آیا ANA مثبت معادل لوپوس است؟
خیر. بیشتر افراد مبتلا به لوپوس ANA مثبت دارند، اما تعداد بسیار بیشتری از افراد ANA مثبت، لوپوس ندارند. تشخیص لوپوس با مجموعه علائم، معاینه، anti-dsDNA، anti-Sm، کمپلمان، شمارش سلولهای خون، آزمایش ادرار و معیارهای بالینی انجام میشود.
ANA با تیتر حداقل 1:80 در معیارهای طبقهبندی جدید لوپوس بهعنوان شرط ورود استفاده میشود، اما معیار طبقهبندی جایگزین تشخیص پزشک نیست.
الگوی Homogeneous یا همگن AC-1
در الگوی همگن، هسته بهطور یکنواخت رنگ میگیرد و کروموزومهای سلول تقسیمشونده نیز مثبتاند. آنتیژنهای مرتبط میتوانند dsDNA، هیستون و نوکلئوزوم باشند.
این الگو در لوپوس، لوپوس دارویی و بعضی بیماریهای دیگر دیده میشود. تستهای تکمیلی براساس علائم شامل anti-dsDNA، anti-histone و گاهی anti-nucleosome هستند.
الگوی Speckled یا خالخال
الگوهای speckled شامل چند زیرگروه ICAP هستند و از شایعترین الگوهای ANA محسوب میشوند. آنتیبادیهای SSA/Ro، SSB/La، Sm، RNP و بسیاری از آنتیبادیهای مرتبط با میوزیت یا اسکلرودرمی میتوانند چنین الگویی ایجاد کنند.
این الگو بهتنهایی اختصاصی نیست. انتخاب پنل تکمیلی باید با علائم انجام شود: خشکی چشم و دهان مسیر SSA/SSB، علائم لوپوس مسیر dsDNA/Sm و رینود یا انگشتان متورم مسیر RNP و آنتیبادیهای اسکلرودرمی را مطرح میکند.
الگوی Dense Fine Speckled یا DFS70
الگوی dense fine speckled یا AC-2 در افراد سالم نسبتاً شایع است. اگر anti-DFS70 بهصورت منفرد و بدون آنتیبادی اختصاصی دیگر وجود داشته باشد، احتمال بیماری روماتیسمی سیستمیک کمتر میشود.
تشخیص چشمی DFS همیشه آسان نیست و باید با آزمایش اختصاصی anti-DFS70 تأیید شود. وجود DFS70 همراه آنتیبادیهای دیگر، بیماری خودایمنی را رد نمیکند.
الگوی Centromere یا سانترومر AC-3
در این الگو نقاط متعدد مشخص داخل هسته و روی کروموزومها دیده میشوند. آنتیبادی anti-centromere بهویژه با اسکلرودرمی محدود و گاهی کلانژیت صفراوی اولیه ارتباط دارد.
رینود، زخم انگشت، سفتی پوست، تلانژکتازی، اختلال بلع یا تنگی نفس باید بررسی شوند. تست اختصاصی CENP-B و ارزیابی اسکلرودرمی براساس علائم مطرح است.
الگوی Nucleolar یا هستهچهای
الگوهای نوکلئولار AC-8، AC-9 و AC-10 بیشتر در طیف اسکلرودرمی و همپوشانی اسکلرودرمی–میوزیت دیده میشوند. آنتیبادیهای PM/Scl، fibrillarin، Th/To و بعضی آنتیبادیهای RNA polymerase میتوانند مرتبط باشند.
این الگو باید همراه رینود، تورم انگشتان، سفتی پوست، ضعف عضله و بیماری بینابینی ریه بررسی شود.
الگوی Nuclear Dots یا نقاط هستهای
الگوهای چند نقطهای یا multiple nuclear dots میتوانند با آنتیبادیهای Sp100 یا PML و بیماریهای کبدی خودایمنی، بهویژه کلانژیت صفراوی اولیه، ارتباط داشته باشند.
خارش، افزایش آلکالن فسفاتاز یا سایر شواهد کلستاز میتوانند مسیر بررسی AMA-M2 و آنتیبادیهای اختصاصی کبد را مطرح کنند.
الگوی Nuclear Envelope یا غشای هسته
رنگگرفتن حاشیه هسته میتواند با آنتیبادیهای gp210، لامین یا سایر پروتئینهای غشای هسته مرتبط باشد. بعضی الگوهای این گروه در کلانژیت صفراوی اولیه و بعضی بیماریهای سیستمیک دیده میشوند.
الگوهای Cytoplasmic
گاهی گزارش ANA شامل الگوی سیتوپلاسمی است، حتی اگر هسته منفی باشد. الگوی سیتوپلاسمی speckled میتواند با آنتیبادیهای سنتتاز مانند Jo-1 و میوزیت خودایمنی ارتباط داشته باشد.
الگوی reticular یا شبکهای AC-21 اغلب با آنتیبادیهای میتوکندری و AMA مرتبط است. الگوهای دیگر ممکن است مسیر بررسی میوزیت، بیماری کبدی یا آنتیبادیهای اختصاصیتر را پیشنهاد کنند.
الگوهای Mitotic یا مربوط به تقسیم سلولی
الگوهای دوک میتوز، سانتروزوم، midbody یا سایر ساختارهای تقسیم سلولی کمتر شایعاند و ارتباط بالینی آنها متغیر است. این نتایج باید با کد دقیق ICAP و علائم بیمار بررسی شوند و معمولاً بهتنهایی تشخیصی نیستند.
anti-dsDNA چه زمانی درخواست میشود؟
anti-dsDNA بهویژه در شک به لوپوس و در بعضی بیماران برای ارزیابی فعالیت بیماری و درگیری کلیه استفاده میشود. نتیجه مثبت آن در زمینه مناسب اختصاصیت بیشتری از ANA دارد.
روش آزمایش، شدت مثبتشدن، کمپلمان C3 و C4، آزمایش ادرار و علائم کلیوی در تفسیر اهمیت دارند.
anti-Sm چه معنایی دارد؟
anti-Sm حساسیت پایینی دارد اما برای لوپوس اختصاصیت بالاتری دارد. مثبتشدن آن همراه علائم سازگار اهمیت بیشتری از الگوی speckled بهتنهایی دارد.
SSA/Ro و SSB/La
anti-SSA/Ro در شوگرن، لوپوس، لوپوس پوستی و بعضی بیماران ANA منفی دیده میشود. anti-SSB/La معمولاً همراه SSA اهمیت بیشتری دارد.
در بارداری یا برنامه بارداری، مثبتبودن SSA/Ro یا SSB/La باید با پزشک مطرح شود، زیرا میتواند با بلوک قلبی جنین و لوپوس نوزادی ارتباط داشته باشد.
RNP بالا چه معنایی دارد؟
anti-U1 RNP با تیتر بالا در زمینه علائم همپوشان میتواند بیماری مختلط بافت همبند را مطرح کند. رینود، تورم دست، درد مفاصل، میوزیت و درگیری ریه از یافتههای مرتبط هستند.
آنتیبادیهای اسکلرودرمی
- Anti-centromere: بیشتر با فرم محدود و خطر پرفشاری ریوی
- Anti-Scl-70 یا topoisomerase I: مرتبط با اسکلرودرمی منتشر و بیماری بینابینی ریه
- Anti-RNA polymerase III: مرتبط با اسکلرودرمی منتشر و خطر بحران کلیوی
این ارتباطها احتمالیاند و برای پیشبینی قطعی یک عارضه کافی نیستند.
ANA مثبت در فرد بدون علامت
اگر ANA با تیتر پایین مثبت باشد ولی هیچ علامت سازگار وجود نداشته باشد، احتمال مثبت اتفاقی بیشتر است. تکرار مداوم ANA بدون تغییر علائم معمولاً اطلاعات مفیدی اضافه نمیکند.
پیگیری بالینی و توجه به علائم جدید منطقیتر از انجام پنلهای گسترده و تکراری در همه افراد است.
علل مثبت کاذب یا ANA غیرمرتبط
- افزایش سن
- عفونتهای ویروسی یا مزمن
- بیماری خودایمنی تیروئید
- بیماریهای کبدی
- برخی داروها
- بارداری و دوره پس از زایمان
- بعضی سرطانها یا التهابهای مزمن
داروهای مرتبط با لوپوس دارویی
داروهایی مانند هیدرالازین، پروکائینآمید، ایزونیازید، مینوسیکلین و بعضی داروهای بیولوژیک میتوانند ANA یا سندرم شبهلوپوس ایجاد کنند. الگوی همگن و anti-histone شایعتر است، اما هر ANA مثبت در مصرفکننده دارو به معنی لوپوس دارویی نیست.
هیچ دارویی را فقط براساس ANA خودسرانه قطع نکنید.
چه علائمی احتمال اهمیت ANA را بیشتر میکنند؟
- حساسیت به آفتاب، راش پروانهای یا زخم دهان مکرر
- تورم مفصل یا خشکی صبحگاهی طولانی
- خشکی چشم و دهان قابلتوجه
- رینود، زخم انگشت یا سفتی پوست
- ضعف واقعی عضلات نزدیک تنه
- تب، کاهش وزن یا خستگی همراه سایر نشانهها
- پروتئین یا خون در ادرار و ورم
- تنگی نفس یا درد پلوریتی
چه آزمایشهایی همراه ANA بررسی میشوند؟
انتخاب آزمایش باید هدفمند باشد. براساس علائم و الگو ممکن است CBC، کراتینین، آزمایش کامل ادرار، نسبت پروتئین به کراتینین ادرار، ESR، CRP، C3، C4، anti-dsDNA، Sm، SSA، SSB، RNP، Scl-70، centromere، RNA polymerase III، پنل میوزیت یا AMA درخواست شوند.
آیا ANA برای پایش بیماری مناسب است؟
تیتر ANA معمولاً برای پایش فعالیت بیماری مناسب نیست و ممکن است با درمان یا علائم هماهنگ تغییر نکند. در لوپوس، anti-dsDNA، کمپلمان، آزمایش ادرار و وضعیت بالینی اطلاعات مفیدتری میدهند.
ANA در کودکان
ANA مثبت در کودکان نیز میتواند اتفاقی باشد. آزمایش باید در کودک دارای علائم سازگار درخواست شود. تیتر پایین بدون علامت، دردهای رشد یا خستگی بهتنهایی تشخیص بیماری روماتیسمی ایجاد نمیکند.
ANA در بارداری
ANA بهتنهایی خطر بارداری را مشخص نمیکند. اهمیت بیشتر مربوط به آنتیبادیهای اختصاصی مانند SSA/Ro، SSB/La و آنتیفسفولیپیدهاست. نتیجه مثبت باید با سابقه سقط، لخته، لوپوس یا شوگرن تطبیق داده شود.
چه زمانی ارزیابی سریعتر لازم است؟
- خون یا پروتئین قابلتوجه در ادرار، ورم یا افزایش کراتینین
- تنگی نفس جدید، افت اکسیژن یا درد قفسه سینه
- ضعف عضلانی پیشرونده یا مشکل بلع
- علائم عصبی جدید، تشنج یا گیجی
- سردرد شدید و فشار خون بالا در فرد مشکوک به اسکلرودرمی
جمعبندی تفسیر ANA
روش آزمایش، مثبت یا منفی بودن، تیتر و الگوی ICAP ابتدا مشخص میشوند. سپس علائم، آنتیبادیهای اختصاصی و عوامل مثبت کاذب بررسی میشوند. تیتر پایین بدون علامت معمولاً اختصاصیت کمی دارد؛ تیتر بالاتر همراه علائم یا آنتیبادی اختصاصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
الگوی ANA تنها جهت بررسی بعدی را پیشنهاد میکند و هرگز جایگزین تشخیص بالینی، معاینه و ارزیابی اندامها نیست.
منابع علمی
American College of Rheumatology — Antinuclear Antibodies
ARUP Consult — Systemic Autoimmune Rheumatic Diseases
ARUP Consult — ANA With HEp-2 Substrate by IFA
ICAP — International Consensus on ANA Patterns
MedlinePlus — ANA Test