تفسیر آزمایش RF و Anti-CCP باید همراه مقدار عددی، حد بالای محدوده همان آزمایشگاه، تورم واقعی مفصل، مدت علائم و شاخصهای التهاب انجام شود. مثبتشدن یکی از این آزمایشها بهتنهایی تشخیص آرتریت روماتوئید نیست و منفیبودن هر دو نیز بیماری را بهطور کامل رد نمیکند.
RF یا فاکتور روماتوئید چیست؟
روماتوئید فاکتور یا RF نوعی اتوآنتیبادی است که معمولاً علیه بخش Fc از IgG ساخته میشود. این آزمایش در بسیاری از بیماران مبتلا به آرتریت روماتوئید مثبت است، اما اختصاصیت محدودی دارد.
RF ممکن است در سندرم شوگرن، عفونتهای مزمن، بعضی بیماریهای کبدی و ریوی، سایر بیماریهای خودایمنی و حتی در افراد سالم، بهویژه با افزایش سن، مثبت شود.
Anti-CCP چیست؟
Anti-CCP یا آنتیبادی ضد پپتید سیترولینه حلقوی، یکی از انواع ACPA است. این آزمایش برای کمک به تشخیص آرتریت روماتوئید استفاده میشود و نسبت به RF اختصاصیت بیشتری دارد.
Anti-CCP مثبت در فرد دارای تورم مفصل و الگوی التهابی، احتمال آرتریت روماتوئید را بیشتر میکند. بااینحال نتیجه باید با شرح حال، معاینه و سایر یافتهها تطبیق داده شود.
آیا Anti-CCP مثبت یعنی آرتریت روماتوئید قطعی است؟
خیر. Anti-CCP نسبت به RF اختصاصیتر است، اما هیچ آزمایش منفردی تشخیص قطعی ایجاد نمیکند. بعضی افراد قبل از شروع علائم Anti-CCP مثبت میشوند و برخی بیماریهای التهابی یا ریوی نیز میتوانند نتیجه مثبت ایجاد کنند.
اهمیت نتیجه در فردی که تورم واقعی مفاصل کوچک دست یا پا، خشکی صبحگاهی طولانی و علائم پایدار دارد بسیار بیشتر از فردی است که فقط درد مکانیکی مفصل دارد.
آیا RF مثبت یعنی روماتیسم دارم؟
خیر. RF مثبت فقط نشان میدهد این آنتیبادی در خون وجود دارد. بدون سینوویت، تورم مفصل و زمینه بالینی مناسب، RF مثبت ممکن است به بیماری دیگری یا یک یافته اتفاقی مربوط باشد.
برای همین RF نباید بهعنوان آزمایش عمومی برای هر نوع درد بدن، کمردرد یا زانو درد مکانیکی درخواست و تفسیر شود.
محدوده طبیعی RF و Anti-CCP
محدوده مرجع و روش سنجش بین آزمایشگاهها متفاوت است. برای RF گاهی حد بالای حدود ۱۴ IU/mL و برای Anti-CCP حد بالای حدود ۲۰ U/mL دیده میشود، اما این اعداد فقط نمونههای آموزشیاند.
حد بالای چاپشده در برگه یا ULN همیشه مقدم است. بهترین روش مقایسه این است که مقدار نتیجه بر ULN همان آزمایشگاه تقسیم شود.
مثبت ضعیف و مثبت قوی یعنی چه؟
در معیارهای طبقهبندی ACR/EULAR سال ۲۰۱۰:
- منفی: مقدار کمتر یا مساوی حد بالای طبیعی آزمایشگاه
- مثبت ضعیف: بالاتر از ULN تا حداکثر سه برابر ULN
- مثبت قوی: بیشتر از سه برابر ULN
این طبقهبندی برای RF و ACPA مانند Anti-CCP استفاده میشود. مثبت قوی امتیاز بیشتری در معیار طبقهبندی دارد، اما شدت درد یا فعالیت روز بیماری را مستقیماً نشان نمیدهد.
RF و Anti-CCP هر دو مثبت
وقتی هر دو آزمایش مثبتاند، بهویژه در مقادیر بالا و همراه سینوویت مفاصل کوچک، احتمال آرتریت روماتوئید بیشتر میشود. این الگو میتواند با احتمال بالاتر بیماری پایدار یا فرسایشی نیز همراه باشد.
بااینحال برای شروع درمان، تشخیص بالینی و کنارگذاشتن علل دیگر التهاب مفصل ضروری است.
Anti-CCP مثبت و RF منفی
این الگو میتواند در آرتریت روماتوئید زودرس یا فردی که RF تولید نمیکند دیده شود. Anti-CCP مثبت همراه تورم مفصل معمولاً از RF مثبت منفرد اختصاصیتر است.
اگر هیچ تورم مفصلی وجود ندارد، نتیجه مثبت میتواند نشاندهنده افزایش خطر آینده باشد، نه بیماری قطعی فعلی. ارزیابی روماتولوژی و پیگیری علائم ممکن است منطقی باشد.
RF مثبت و Anti-CCP منفی
این الگو اختصاصیت کمتری برای آرتریت روماتوئید دارد. شوگرن، هپاتیت C، اندوکاردیت، بیماریهای ریوی، بیماری کبد و سن بالاتر میتوانند RF را مثبت کنند.
وجود خشکی شدید چشم و دهان، تب طولانی، علائم عفونت، بیماری کبد یا یافتههای ریوی باید جداگانه بررسی شود.
RF و Anti-CCP هر دو منفی
منفیبودن هر دو، احتمال آرتریت روماتوئید سرولوژیک را کاهش میدهد، اما آرتریت روماتوئید سرونگاتیو وجود دارد. تشخیص در این حالت بیشتر به معاینه مفصل، مدت علائم، ESR/CRP و تصویربرداری وابسته است.
اگر تورم واقعی مفصل و خشکی صبحگاهی طولانی وجود دارد، منفیبودن آزمایشها نباید باعث تأخیر در ارجاع شود.
آرتریت روماتوئید سرونگاتیو چیست؟
وقتی RF و Anti-CCP منفیاند ولی الگوی بالینی و تصویربرداری با آرتریت التهابی سازگار است، اصطلاح سرونگاتیو استفاده میشود. در این بیماران باید پسوریازیس، اسپوندیلوآرتریت، آرتریت ویروسی، نقرس و سایر تشخیصها نیز بررسی شوند.
علائم تیپیک آرتریت روماتوئید
- تورم و حساسیت مفاصل
- خشکی صبحگاهی طولانی یا خشکی پس از استراحت
- درگیری مفاصل کوچک انگشتان، مچ و پنجه پا
- الگوی نسبتاً متقارن
- خستگی، کاهش انرژی یا تب خفیف
- ماندگاری علائم بیش از شش هفته
درد مفصل با سینوویت چه تفاوتی دارد؟
سینوویت یعنی التهاب واقعی غشای مفصل که در معاینه با تورم نرم، گرمی، محدودیت حرکت یا افیوژن تشخیص داده میشود. درد بدون تورم ممکن است ناشی از آرتروز، تاندون، عضله یا علل مکانیکی باشد.
معیارهای ACR/EULAR فقط برای فردی طراحی شدهاند که حداقل یک مفصل دارای سینوویت قابلمعاینه داشته باشد و بیماری دیگری توضیح بهتری ارائه نکند.
معیار ACR/EULAR سال ۲۰۱۰ چیست؟
این معیار چهار بخش دارد: تعداد و نوع مفاصل، سرولوژی RF/ACPA، ESR یا CRP و مدت علائم. امتیاز ۶ یا بیشتر از ۱۰، در فرد واجد شرایط، با طبقهبندی آرتریت روماتوئید قطعی سازگار است.
این معیار یک ابزار طبقهبندی است و جایگزین تشخیص روماتولوژیست نیست. در فرد بدون مفصل متورم، محاسبه عددی آن کاربرد معتبر ندارد.
امتیاز درگیری مفاصل
- یک مفصل بزرگ: صفر امتیاز
- دو تا ده مفصل بزرگ: یک امتیاز
- یک تا سه مفصل کوچک: دو امتیاز
- چهار تا ده مفصل کوچک: سه امتیاز
- بیش از ده مفصل، با حداقل یک مفصل کوچک: پنج امتیاز
مفاصل DIP، مفصل اول CMC و مفصل اول MTP در معیار اصلی محاسبه نمیشوند.
امتیاز سرولوژی RF و Anti-CCP
- هر دو منفی: صفر امتیاز
- حداقل یکی مثبت ضعیف: دو امتیاز
- حداقل یکی مثبت قوی، یعنی بیش از سه برابر ULN: سه امتیاز
ESR و CRP چه نقشی دارند؟
ESR و CRP شاخصهای غیر اختصاصی التهاب هستند. طبیعیبودن آنها آرتریت روماتوئید را رد نمیکند و بالا بودن آنها نیز بیماری خاصی را ثابت نمیکند.
در معیار طبقهبندی، غیرطبیعیبودن حداقل یکی از ESR یا CRP یک امتیاز دارد.
مدت علائم چرا مهم است؟
علائم شش هفته یا بیشتر یک امتیاز در معیار طبقهبندی دارد. آرتریتهای ویروسی و واکنشی ممکن است کوتاهمدت باشند، در حالی که آرتریت روماتوئید معمولاً پایدار است.
بااینحال برای ارجاع لازم نیست شش هفته صبر کرد. سینوویت واضح مفاصل کوچک بهتر است زود ارزیابی شود.
علل مثبت کاذب RF
- سن بالاتر
- سندرم شوگرن و سایر بیماریهای خودایمنی
- هپاتیت C و برخی عفونتهای مزمن
- اندوکاردیت عفونی
- بعضی بیماریهای کبدی
- بیماریهای مزمن ریه
- برخی افراد سالم
Anti-CCP در بیماریهای دیگر
Anti-CCP مثبت ضعیف گاهی در سایر بیماریهای بافت همبند، بعضی عفونتها یا بیماریهای ریوی دیده میشود. مثبت قوی و الگوی مفصلی سازگار، اختصاصیت بیشتری برای آرتریت روماتوئید دارد.
سیگار چه اثری دارد؟
سیگار یکی از عوامل خطر مهم برای آرتریت روماتوئید سرولوژیک و بیماری شدیدتر است، بهخصوص در بعضی زمینههای ژنتیکی. ترک سیگار برای سلامت مفصل، قلب و ریه اهمیت دارد.
RF یا Anti-CCP برای پایش درمان مناسباند؟
این آنتیبادیها معمولاً برای پایش روزانه فعالیت بیماری یا تنظیم دوز دارو استفاده نمیشوند. علائم، شمار مفاصل متورم، CRP/ESR و شاخصهای فعالیت بیماری مفیدترند.
کاهش یا ثابتماندن RF و Anti-CCP بهتنهایی موفقیت یا شکست درمان را نشان نمیدهد.
آیا باید RF و Anti-CCP تکرار شوند؟
اگر نتیجه قبلی معتبر و وضعیت بالینی مشخص است، تکرار مکرر معمولاً ارزش کمی دارد. در بیماری زودرس با شک بالینی بالا و آزمایش اولیه منفی، پزشک ممکن است براساس شرایط تکرار یا تصویربرداری را در نظر بگیرد.
سونوگرافی و MRI مفصل
سونوگرافی میتواند سینوویت، افیوژن و افزایش جریان خون را نشان دهد. MRI نیز التهاب و آسیب زودرس را بررسی میکند. این روشها در فردی با معاینه نامطمئن یا سرولوژی منفی میتوانند کمککننده باشند.
RF مثبت و خشکی چشم و دهان
RF در شوگرن نیز شایع است. اگر خشکی چشم و دهان قابلتوجه، تورم غدد بزاقی یا علائم سیستمیک وجود دارد، SSA/Ro، SSB/La و ارزیابی اختصاصی شوگرن مطرح میشود.
RF مثبت و علائم عفونت
تب طولانی، کاهش وزن، تعریق شبانه، سوفل قلبی یا عوامل خطر هپاتیت باید قبل از نسبتدادن RF به بیماری روماتیسمی بررسی شوند. شروع درمان سرکوبکننده ایمنی بدون کنارگذاشتن عفونت میتواند خطرناک باشد.
Anti-CCP و بیماری ریه
Anti-CCP مثبت میتواند همراه بیماری بینابینی ریه مرتبط با آرتریت روماتوئید دیده شود و گاهی علائم ریوی قبل از آرتریت ظاهر میشوند. تنگی نفس، سرفه خشک یا یافته تصویربرداری نیازمند ارزیابی ریه و روماتولوژی است.
چه زمانی ارجاع زودهنگام به روماتولوژی لازم است؟
- تورم واقعی چند مفصل کوچک
- خشکی صبحگاهی طولانی و علائم پایدار
- Anti-CCP مثبت قوی همراه علائم مفصلی
- RF و Anti-CCP هر دو مثبت همراه سینوویت
- CRP یا ESR بالا همراه تورم مفصل
- آرتریت سرونگاتیو با معاینه واضح
مفصل داغ همراه تب چه اهمیتی دارد؟
یک مفصل بسیار دردناک، داغ و متورم همراه تب میتواند ناشی از آرتریت عفونی باشد. این وضعیت اورژانسی است و نباید صرفاً به RF یا آرتریت روماتوئید نسبت داده شود.
نقرس و رسوب کریستال نیز میتوانند التهاب شدید تکمفصل ایجاد کنند. بررسی مایع مفصل ممکن است لازم باشد.
علائم خارجمفصلی مهم
آرتریت روماتوئید میتواند ریه، چشم، پوست، عصب و قلب را درگیر کند. تنگی نفس، درد قفسه سینه، ضعف عصبی، قرمزی دردناک چشم یا زخمهای پوستی نیازمند بررسی جداگانهاند.
جمعبندی تفسیر RF و Anti-CCP
هر مقدار ابتدا بر ULN همان آزمایشگاه تقسیم و به منفی، مثبت ضعیف یا مثبت قوی طبقهبندی میشود. سپس تورم واقعی مفصل، تعداد مفاصل، مدت علائم و ESR/CRP بررسی میشوند.
Anti-CCP نسبت به RF اختصاصیتر است، اما تشخیص آرتریت روماتوئید همچنان بالینی است. ابزار آزمایکس برای سازماندهی نتیجه و تعیین اولویت پیگیری طراحی شده و جایگزین معاینه پزشک نیست.
منابع علمی
MedlinePlus — CCP Antibody Test
MedlinePlus — Rheumatoid Factor Test
ARUP Consult — Rheumatoid Arthritis
ACR/EULAR 2010 Rheumatoid Arthritis Classification Criteria
Mayo Clinic Laboratories — Anti-CCP