تفسیر گروه خونی ABO، RhD و Weak D فقط خواندن یک حرف و علامت مثبت یا منفی نیست. برای تأیید گروه خونی باید نتیجه forward grouping با reverse grouping هماهنگ باشد و هرگونه واکنش ضعیف، mixed-field، انتقال خون اخیر، نوزادی، بارداری یا پیوند سلول بنیادی جداگانه بررسی شود.
گروه خونی ABO چیست؟
سیستم ABO بر وجود یا نبود آنتیژنهای A و B روی سطح گلبول قرمز استوار است. افراد گروه A آنتیژن A، گروه B آنتیژن B، گروه AB هر دو و گروه O هیچکدام را روی گلبول قرمز ندارند.
آنتیبادیهای طبیعی ABO
پلاسما معمولاً علیه آنتیژنی که فرد ندارد آنتیبادی دارد. گروه A اغلب anti-B، گروه B اغلب anti-A، گروه O هر دو و گروه AB هیچکدام را ندارد. این الگو پایه reverse grouping است.
Forward grouping چیست؟
در forward grouping گلبول قرمز بیمار با anti-A و anti-B آزمایش میشود. واکنش با anti-A از وجود آنتیژن A و واکنش با anti-B از وجود آنتیژن B حمایت میکند.
Reverse grouping چیست؟
در reverse grouping پلاسمای بیمار با سلولهای A1 و B آزمایش میشود. وجود آنتیبادی علیه A یا B باعث آگلوتیناسیون میشود. نتیجه forward و reverse باید با هم سازگار باشند.
الگوی گروه A
در گروه A، forward معمولاً anti-A مثبت و anti-B منفی است. در reverse، A1 cells منفی و B cells مثبت میشوند.
الگوی گروه B
در گروه B، forward معمولاً anti-A منفی و anti-B مثبت است. در reverse، A1 cells مثبت و B cells منفی میشوند.
الگوی گروه AB
در گروه AB، هر دو anti-A و anti-B در forward مثبت هستند و در reverse انتظار میرود هر دو سلول A1 و B منفی باشند.
الگوی گروه O
در گروه O، anti-A و anti-B در forward منفیاند و در reverse هر دو A1 cells و B cells مثبت میشوند.
ناسازگاری ABO چیست؟
هرگاه forward و reverse با هم تطابق نداشته باشند ABO discrepancy مطرح است. تا زمان حل ناسازگاری، گروه نهایی نباید قطعی گزارش یا برای انتقال خون بر اساس آن اقدام شود.
علل واکنش ضعیف در forward
زیرگروههای A یا B، بدخیمیهای خونی، انتقال خون، پیوند سلول بنیادی و بعضی شرایط اکتسابی میتوانند بیان آنتیژن را ضعیف کنند.
علل واکنش ضعیف در reverse
نوزادی، سالمندی، نقص ایمنی، هیپوگاماگلوبولینمی، شیمیدرمانی و سرکوب سیستم ایمنی میتوانند anti-A یا anti-B مورد انتظار را کاهش دهند.
Mixed-field reaction چیست؟
mixed-field به وجود دو جمعیت گلبول قرمز با واکنش متفاوت اشاره دارد. انتقال خون اخیر، پیوند سلول بنیادی، fetomaternal hemorrhage، دوقلویی خونی نادر و بعضی زیرگروهها از علل هستند.
انتقال خون اخیر چه اثری دارد؟
گلبولهای اهداکننده میتوانند نتیجه forward را مختلط یا متفاوت کنند. نوع و زمان آخرین واحد خون و گروه اهداکننده باید بررسی شود.
پیوند مغز استخوان یا سلول بنیادی
پس از پیوند، گروه خونی گلبول قرمز ممکن است بهتدریج از گیرنده به دهنده تغییر کند. در دوره گذار، mixed-field و ناسازگاری forward/reverse قابل انتظار است.
نوزاد زیر چهار ماه
در نوزادان زیر چهار ماه reverse grouping معمولاً الزامی نیست، زیرا آنتیبادیهای موجود ممکن است منشأ مادری داشته باشند و نوزاد هنوز آنتیبادیهای ABO خود را کامل تولید نکرده است.
گروه خونی بند ناف
نمونه بند ناف باید از آلودگی با خون مادر و ژله وارتون پاک شود. نتیجه RhD و DAT در بررسی بیماری همولیتیک نوزاد اهمیت دارد.
زیرگروه A2 چیست؟
A2 یکی از زیرگروههای شایع A است. بعضی افراد A2 یا A2B میتوانند anti-A1 بسازند و در reverse grouping با A1 cells واکنش نشان دهند.
Anti-A1 lectin
lectin اختصاصی A1 برای افتراق A1 از A2 استفاده میشود. تفسیر آن باید همراه anti-H و الگوی کامل آزمایشگاه باشد.
Bombay phenotype چیست؟
در Bombay phenotype آنتیژن H وجود ندارد و فرد ممکن است در forward شبیه O دیده شود، ولی anti-H قوی دارد. این افراد نمیتوانند خون O معمولی دریافت کنند و نیازمند خون Bombay هستند.
Acquired B چیست؟
در بعضی بیماریهای گوارشی یا عفونتها، آنتیژن A ممکن است واکنش شبه-B پیدا کند. این پدیده نادر است و نیازمند بررسی مرجع ایمونوهماتولوژی است.
Rouleaux و pseudoagglutination
پروتئین بالای پلاسما در میلوم، تزریق IVIG یا بعضی شرایط میتواند rouleaux ایجاد کند و reverse grouping را کاذب مثبت نشان دهد. saline replacement میتواند کمک کند.
Cold autoantibody
آنتیبادی سرد ممکن است با سلولهای معرف و حتی گلبولهای خود بیمار واکنش دهد و forward یا reverse را مخدوش کند. autocontrol، DAT و روش prewarm کمککنندهاند.
RhD چیست؟
RhD مهمترین آنتیژن سیستم Rh است. فرد RhD مثبت آنتیژن D دارد و فرد RhD منفی آن را ندارد یا نوعی واریانت دارد که با روش روتین قابل شناسایی کامل نیست.
Weak D چیست؟
Weak D به بیان کاهشیافته آنتیژن D روی گلبول قرمز گفته میشود. بعضی انواع خطر ساخت anti-D ندارند و بعضی دیگر مانند partial D یا بسیاری از واریانتها ممکن است ایمن شوند.
Partial D چیست؟
در partial D بخشی از اپیتوپهای D وجود ندارد. فرد ممکن است در تست روتین RhD مثبت یا ضعیف دیده شود، ولی پس از تماس با D کامل anti-D بسازد.
Serologic weak D test
تست weak D سرولوژیک نشان میدهد واکنش D در فاز آنتیگلوبولین تقویت میشود، اما نوع مولکولی را مشخص نمیکند. برای تصمیم قطعی بارداری یا انتقال خون، RHD genotyping ارزش بیشتری دارد.
RHD genotyping
ژنوتیپ RHD نوع weak D یا partial D را مشخص میکند. این آزمایش برای نتایج ضعیف، متناقض یا نامعین در زنان باردار و افراد در معرض انتقال خون مفید است.
Weak D type 1، 2 و 3
افراد دارای weak D type 1، 2 یا 3 معمولاً میتوانند مانند RhD مثبت مدیریت شوند، خون RhD مثبت دریافت کنند و در بارداری به RhIg نیاز ندارند.
Weak D type 4.0
درباره weak D type 4.0 میان منابع اختلاف وجود دارد. برخی آن را مانند RhD مثبت مدیریت میکنند، ولی رویکرد محافظهکارانه در بارداری و انتقال خون استفاده از RhD منفی و RhIg است تا دستور مرکز مشخص شود.
سایر Weak D و Partial D
بیشتر واریانتهای دیگر باید تا تعیین دقیق ژنوتیپ مانند RhD منفی مدیریت شوند، زیرا احتمال alloimmunization وجود دارد.
RhD indeterminate
اگر نتیجه D ضعیف، متناقض یا نامعین است و ژنوتیپ در دسترس نیست، رویکرد محافظهکارانه برای بیمار، بهویژه زن در سن باروری، مدیریت RhD منفی است.
RhIg چیست؟
Rh immune globulin برای جلوگیری از تشکیل anti-D در فرد RhD منفی که در معرض گلبول RhD مثبت قرار گرفته استفاده میشود. تصمیم به RhIg وابسته به بارداری، رویداد حساسکننده، ژنوتیپ و وجود anti-D ایمن است.
Anti-D passive و immune
پس از تزریق RhIg ممکن است anti-D بهصورت passive در antibody screen دیده شود. افتراق passive از immune بر زمان تزریق، قدرت واکنش، تیتر و روند استوار است و همیشه قطعی نیست.
اگر anti-D ایمن وجود داشته باشد
RhIg برای فردی که از قبل anti-D ایمن ساخته است سودی ندارد. بارداری باید از نظر خطر بیماری همولیتیک جنین و نوزاد طبق پروتکل تخصصی پیگیری شود.
گروه خونی در بارداری
ABO، RhD و antibody screen در اوایل بارداری انجام میشوند. نتیجه ضعیف یا متناقض RhD باید با RHD genotyping بررسی شود.
فاکتور Rh پدر
گروه RhD پدر بهتنهایی تعیین نمیکند جنین مثبت یا منفی است، زیرا پدر RhD مثبت ممکن است هتروزیگوت باشد. ژنوتیپ پدر یا تست غیرتهاجمی RhD جنین در شرایط منتخب کاربرد دارد.
تست RhD جنین از خون مادر
DNA آزاد جنینی در پلاسمای مادر میتواند برای پیشبینی RhD جنین استفاده شود. این روش در برخی کشورها برای هدفمندکردن RhIg بهکار میرود.
سازگاری گلبول قرمز
گیرنده O فقط گلبول O، گیرنده A گلبول A یا O، گیرنده B گلبول B یا O و گیرنده AB میتواند گلبول AB، A، B یا O دریافت کند. انتخاب نهایی به crossmatch و آنتیبادیهای دیگر نیز وابسته است.
سازگاری پلاسما
در پلاسما جهت سازگاری برعکس گلبول قرمز است. گیرنده AB معمولاً فقط پلاسما AB، گیرنده A پلاسما A یا AB، گیرنده B پلاسما B یا AB و گیرنده O میتواند پلاسما O، A، B یا AB دریافت کند.
سازگاری پلاکت
پلاکت ABO-identical ترجیح دارد، اما در بسیاری از مراکز جایگزینی انجام میشود. تیتر anti-A/anti-B و سیاست بانک خون مهماند.
O منفی خون همگانی است؟
O منفی برای گلبول قرمز در شرایط اورژانسی بیشترین سازگاری ABO/RhD را دارد، اما هنوز آنتیژنهای دیگری دارد و «کاملاً همگانی» نیست. crossmatch و antibody screen همچنان مهماند.
AB پلاسما همگانی است؟
پلاسما AB anti-A و anti-B ندارد و برای بسیاری از گیرندگان سازگار است. این مفهوم فقط برای پلاسماست، نه گلبول قرمز.
RhD مثبت چه خونی میتواند بگیرد؟
گیرنده RhD مثبت از نظر D میتواند گلبول مثبت یا منفی دریافت کند، ولی حفظ ذخایر RhD منفی و سایر آنتیژنها در تصمیم بانک خون دخیلاند.
RhD منفی چه خونی باید بگیرد؟
افراد RhD منفی، بهویژه زنان در سن باروری، ترجیحاً گلبول RhD منفی دریافت میکنند تا از anti-D جلوگیری شود. در شرایط اضطراری سیاست مرکز و کمبود ذخیره ممکن است تصمیم را تغییر دهد.
Antibody screen چیست؟
گروه ABO و RhD همه آنتیژنهای مهم را پوشش نمیدهد. antibody screen برای شناسایی آنتیبادیهای clinically significant مانند anti-K، anti-E یا anti-Jka انجام میشود.
Crossmatch چیست؟
crossmatch سازگاری پلاسمای بیمار با واحد گلبول را بررسی میکند. حتی اگر ABO و RhD یکسان باشند، وجود آنتیبادی دیگر میتواند واحد را ناسازگار کند.
گروه خونی تاریخی
نتیجه قبلی میتواند برای کشف خطا یا تغییر پس از پیوند مفید باشد، اما جای نمونه فعلی و تطبیق هویت را نمیگیرد.
چرا دو نمونه جداگانه لازم میشود؟
بسیاری از بانکهای خون برای جلوگیری از wrong blood in tube، گروه خونی را از دو نمونه مستقل تأیید میکنند. سیاست هر مرکز متفاوت است.
گروه خونی خانگی یا کارت قدیمی
کارت قدیمی، آزمایش خانگی یا گفته بیمار برای انتخاب خون کافی نیست. پیش از تزریق، نمونه با هویت صحیح در بانک خون آزمایش میشود.
آیا گروه خونی در طول عمر تغییر میکند؟
ژن ABO تغییر نمیکند، اما فنوتیپ سرولوژیک پس از پیوند سلول بنیادی، انتقال خون گسترده، بدخیمی یا بعضی بیماریها میتواند موقتاً یا دائماً متفاوت دیده شود.
وراثت گروه خونی
ABO از آللهای A، B و O به ارث میرسد. از روی فنوتیپ والدین فقط میتوان گروههای ممکن فرزند را تخمین زد و نمیتوان پدر یا مادر بودن را قطعی تأیید یا رد کرد.
آیا دو والد O فرزند A دارند؟
در وراثت معمول ABO، دو والد O معمولاً فرزند O دارند. استثناهای نادر ژنتیکی، Bombay phenotype، خطای آزمایش یا اطلاعات ناقص باید پیش از هر نتیجهگیری خانوادگی بررسی شوند.
آیا گروه خونی برای اثبات نسبت خانوادگی مناسب است؟
خیر. گروه خونی فقط برخی ترکیبها را غیرمحتمل میکند و برای اثبات نسبت خانوادگی مناسب نیست. آزمایش DNA روش معتبر است.
ABO discrepancy چگونه بررسی میشود؟
تکرار نمونه و کنترل هویت، شستوشوی گلبول، افزایش زمان انکوباسیون، prewarm، saline replacement، anti-A1 lectin، anti-H، autocontrol، DAT و بررسی سابقه از اقدامات احتمالیاند.
چه زمانی آزمایشگاه مرجع لازم است؟
ناسازگاری حلنشده، weak D یا partial D، Bombay phenotype، آنتیبادی پیچیده، mixed-field بدون علت و بیمار نیازمند انتقال خون مکرر از موارد ارجاعاند.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- واکنش تب، لرز، درد کمر، افت فشار یا ادرار تیره حین انتقال خون
- نیاز فوری به خون با گروه نامشخص یا discrepancy حلنشده
- بارداری با anti-D ایمن یا آنتیبادی clinically significant
- نوزاد با زردی یا کمخونی و DAT مثبت
جمعبندی تفسیر ABO و RhD
گروه ABO زمانی معتبر است که forward و reverse grouping هماهنگ باشند؛ در نوزاد زیر چهار ماه reverse grouping الزامی نیست. هر ناسازگاری باید پیش از گزارش قطعی حل شود.
در Weak D، ژنوتیپ انواع 1، 2 و 3 معمولاً اجازه مدیریت RhD مثبت میدهد. سایر واریانتها و partial D بهطور محافظهکارانه RhD منفی مدیریت میشوند تا دستور تخصصی مشخص شود.
چرا گروه خونی از روی ظاهر خون مشخص نمیشود؟
رنگ، غلظت یا سرعت لختهشدن خون هیچکدام گروه ABO یا RhD را نشان نمیدهند. تعیین گروه فقط با واکنش اختصاصی آنتیژن و آنتیبادی یا در موارد منتخب با ژنوتیپ انجام میشود.
آیا بیماری میتواند گروه خونی را موقتاً تغییر دهد؟
بعضی بدخیمیهای خونی، عفونتها و درمانها میتوانند شدت بیان آنتیژن را کم یا واکنشها را غیرمعمول کنند. ژن فرد تغییر نکرده، ولی فنوتیپ سرولوژیک ممکن است ضعیف یا متناقض دیده شود.
گروه خونی در بیمار دارای کمخونی شدید
کمخونی بهخودیخود ABO را تغییر نمیدهد، اما انتقال خون اخیر، اتوآنتیبادی، بیماری مغز استخوان یا درمان میتوانند تفسیر را پیچیده کنند.
گروه خونی پس از IVIG
IVIG میتواند آنتیبادیهای غیرفعال وارد گردش خون کند و antibody screen یا بعضی واکنشهای سرولوژیک را موقتاً تغییر دهد. زمان تزریق باید به بانک خون اعلام شود.
Anti-CD38 و آزمایش بانک خون
داروهای anti-CD38 مانند daratumumab میتوانند antibody screen و crossmatch را مخدوش کنند، ولی معمولاً ABO typing را مستقیماً تغییر نمیدهند. اطلاع به بانک خون برای استفاده از روشهای جایگزین ضروری است.
ABO در بیمار دارای پیوند عضو جامد
پیوند کبد یا کلیه معمولاً گروه گلبول قرمز گیرنده را تغییر نمیدهد، اما در پیوند ABO-incompatible پروتکلهای اختصاصی و پایش آنتیبادی لازم است.
گروه خونی و اهدای خون
گروه اهداکننده در مرکز انتقال خون با روشهای تأییدشده تعیین میشود. دانستن گروه قبلی مفید است، اما هر اهدا دوباره طبق استاندارد مرکز آزمایش میشود.
گروه خونی و جراحی
پیش از جراحیهای دارای احتمال خونریزی، type and screen یا crossmatch طبق سیاست بیمارستان انجام میشود. نتیجه قدیمی بدون نمونه معتبر فعلی کافی نیست.
چرا پلاکت همیشه ABO یکسان نیست؟
محدودیت موجودی و فوریت درمان ممکن است استفاده از پلاکت ABO غیرهمسان را ضروری کند. تیتر پایین anti-A/anti-B، حجم پلاسما و سیاست مرکز برای کاهش خطر در نظر گرفته میشوند.
تفاوت گروه خونی و HLA
ABO و RhD آنتیژنهای گلبول قرمز هستند، در حالی که HLA بیشتر در پیوند بافت، پلاکت و سیستم ایمنی اهمیت دارد. یکسان بودن ABO به معنی یکسان بودن HLA نیست.
آیا Rh منفی یک بیماری است؟
خیر. RhD منفی یک ویژگی ارثی طبیعی است. اهمیت آن زمانی است که فرد در معرض گلبول RhD مثبت قرار گیرد، بهویژه در بارداری یا انتقال خون.
چرا ذخیره O منفی محدود است؟
O منفی در اورژانس برای بیمار با گروه نامشخص اهمیت دارد و جمعیت اهداکنندگان آن محدود است. پس از مشخصشدن گروه، بانک خون در صورت امکان به واحد سازگار اختصاصی تغییر میدهد.
آیا ABO ناسازگار همیشه واکنش شدید میدهد؟
انتقال گلبول قرمز ناسازگار ABO میتواند همولیز داخل عروقی شدید و تهدیدکننده حیات ایجاد کند. شدت به حجم، تیتر آنتیبادی و شرایط بیمار وابسته است، اما هر مورد یک فوریت محسوب میشود.
علائم واکنش همولیتیک حاد
تب، لرز، درد کمر یا قفسه سینه، افت فشار، تنگی نفس، ادرار تیره، خونریزی و احساس بدحالی ناگهانی حین انتقال از علائم هشدار هستند.
چرا نتیجه آزمایشگاه مرجع ممکن است طول بکشد؟
حل discrepancy یا شناسایی واریانت RHD ممکن است به تستهای متعدد سرولوژیک و مولکولی نیاز داشته باشد. در این فاصله بانک خون از راهبرد محافظهکارانه برای ایمنی بیمار استفاده میکند.
منابع علمی
Canadian Blood Services — Pre-transfusion Testing
Canadian Blood Services — Blood Administration and Compatibility
NAC — RHD Genotyping in Prenatal Patients
Canadian Blood Services — HDFN and RhD Variants