تفسیر آزمایشهای C3، C4، CH50 و AH50 به هدف درخواست آزمایش، رنج همان آزمایشگاه، علائم بیمار، بیماریهای خودایمنی، سابقه عفونت و کیفیت نمونه وابسته است. پایینبودن کمپلمان میتواند ناشی از مصرف در التهاب، کمبود ارثی، بیماری اکتسابی، داروی مهارکننده کمپلمان یا مشکل حمل نمونه باشد.
سیستم کمپلمان چیست؟
کمپلمان مجموعهای از پروتئینهای خون و سطح سلول است که در دفاع در برابر میکروبها، پاکسازی کمپلکسهای ایمنی و تنظیم التهاب نقش دارد. مسیرهای کلاسیک، جایگزین و لکتین در نهایت به فعالشدن C3 و تشکیل کمپلکس حمله غشایی C5b-9 میرسند.
اختلال کمپلمان میتواند به عفونتهای مکرر، بیماری خودایمنی، آنژیوادم، التهاب کلیه یا همولیز منجر شود. نوع الگوی آزمایش کمک میکند مسیر درگیر مشخص شود.
C3 چیست؟
C3 نقطه مشترک اصلی مسیرهای کمپلمان است. کاهش آن میتواند در مصرف کمپلمان، عفونت شدید، لوپوس فعال، گلومرولونفریت، C3 glomerulopathy یا نقص C3 و تنظیمکنندههای مسیر جایگزین دیده شود.
C3 یک پروتئین فاز حاد نیز هست و در بعضی التهابها یا شرایط متابولیک ممکن است طبیعی یا بالا بماند؛ بنابراین نتیجه طبیعی همیشه فعالشدن موضعی کمپلمان را رد نمیکند.
C4 چیست؟
C4 بیشتر در مسیر کلاسیک و لکتین مصرف میشود. کاهش C4 در لوپوس، کرایوگلوبولینمی، بیماری کمپلکس ایمنی، کمبود ارثی C4 و کمبود C1 inhibitor دیده میشود.
C4 پایین منفرد همراه C3 طبیعی با فعالشدن غالب مسیر کلاسیک یا نقص C4 سازگارتر است، ولی علت نهایی به علائم و تستهای تکمیلی وابسته است.
CH50 چیست؟
CH50 یا Total Hemolytic Complement عملکرد مسیر کلاسیک و اجزای مشترک انتهایی را بررسی میکند. برای طبیعیبودن CH50 باید اجزای C1 تا C9 که در این مسیر نقش دارند، عملکرد کافی داشته باشند.
CH50 بسیار پایین یا غیرقابلاندازهگیری میتواند ناشی از نقص یک جزء، مصرف شدید کمپلمان، درمان مهارکننده C5 یا خرابشدن نمونه باشد.
AH50 چیست؟
AH50 یا Alternative Pathway Functional Assay عملکرد مسیر جایگزین و اجزای مشترک انتهایی را میسنجد. این تست در کنار CH50 برای جهتدهی بررسی نقص کمپلمان اهمیت دارد.
AH50 پایین با CH50 طبیعی بیشتر به نقص عوامل ابتدایی مسیر جایگزین مانند Factor B، Factor D یا Properdin جهت میدهد.
تفاوت مقدار C3 و C4 با تست عملکردی چیست؟
C3 و C4 مقدار آنتیژن پروتئین را اندازه میگیرند، درحالیکه CH50 و AH50 عملکرد یک زنجیره کامل از اجزا را بررسی میکنند. ممکن است مقدار پروتئین طبیعی باشد ولی عملکرد آن مختل باشد.
به همین دلیل در شک به نقص ارثی کمپلمان، فقط اندازهگیری C3 و C4 کافی نیست و CH50 و AH50 تستهای غربالگری اصلیاند.
C3 و C4 هر دو پایین
کاهش همزمان C3 و C4 بیشتر با مصرف کمپلمان در بیماریهای کمپلکس ایمنی مانند لوپوس فعال، بعضی گلومرولونفریتها، عفونت شدید یا التهاب سیستمیک سازگار است.
در فرد مبتلا به لوپوس، این الگو همراه افزایش anti-dsDNA، ادرار غیرطبیعی یا افزایش کراتینین نگرانی برای فعالیت بیماری و نفریت را بیشتر میکند، اما بهتنهایی برای تغییر درمان کافی نیست.
C3 پایین و C4 طبیعی
این الگو میتواند فعالشدن غالب مسیر جایگزین را مطرح کند. C3 glomerulopathy، عفونت، بعضی موارد aHUS و اختلال Factor H یا Factor I از تشخیصهای قابل بررسی هستند.
اگر C3 تقریباً غایب باشد و عفونتهای شدید با باکتری کپسولدار وجود داشته باشد، نقص C3 نیز باید بررسی شود.
C4 پایین و C3 طبیعی
کاهش منفرد C4 میتواند در فعالشدن مسیر کلاسیک، کرایوگلوبولینمی، کمبود C4 یا کمبود C1 inhibitor دیده شود.
در حملات آنژیوادم بدون کهیر، بهویژه همراه درد شکم یا تورم حنجره، بررسی C1 inhibitor antigen و function و گاهی C1q لازم است.
C3 و C4 طبیعی ولی CH50 پایین
اگر CH50 پایین یا غایب باشد ولی AH50 طبیعی بماند، نقص اجزای ابتدایی مسیر کلاسیک مانند C1، C2 یا C4 مطرح میشود. گاهی مقدار C4 آنتیژنی طبیعی است ولی عملکرد مسیر مختل است.
ابتدا باید نتیجه با نمونه تازه تکرار شود، زیرا تستهای عملکردی به حمل و نگهداری حساساند.
CH50 طبیعی و AH50 پایین
این الگو بیشتر با نقص ابتدایی مسیر جایگزین مانند Factor B، Factor D یا Properdin سازگار است. برخی از این نقصها خطر عفونت مننگوکوکی را افزایش میدهند.
CH50 و AH50 هر دو پایین یا غایب
افت هر دو تست میتواند ناشی از نقص C3 یا اجزای مشترک انتهایی C5 تا C9، مصرف شدید کمپلمان، درمان مهارکننده C5 یا مشکل نمونه باشد.
اگر C3 و C4 طبیعی باشند ولی هر دو تست عملکردی غایب باشند، نقص اجزای انتهایی C5 تا C9 بیشتر مطرح میشود. این نقصها با عفونتهای مکرر Neisseria ارتباط دارند.
CH50 و AH50 هر دو طبیعی
طبیعیبودن هر دو مسیر بیشتر نقصهای کلاسیک، جایگزین و انتهایی را کماحتمال میکند. اگر عفونتهای مکرر و شک بالینی همچنان بالا باشد، مسیر لکتین و عملکرد MBL میتواند بررسی شود.
برخی نقصهای جزئی یا تنظیمی ممکن است با تستهای غربالگری طبیعی همراه باشند و نیازمند ارزیابی تخصصی باشند.
کمپلمان در لوپوس
مصرف کمپلمان در لوپوس فعال شایع است و C3، C4 و گاهی CH50 برای تشخیص حمایتی و پایش استفاده میشوند. روند هر فرد مهمتر از مقایسه با یک عدد عمومی است.
کاهش C3 و C4 میتواند با فعالیت بیماری، بهویژه نفریت لوپوسی، همراه باشد. بااینحال برخی بیماران در زمان عود کمپلمان طبیعی دارند و برخی بهطور ژنتیکی C4 پایینتری دارند.
آیا کمپلمان پایین یعنی لوپوس فعال است؟
خیر. نتیجه پایین میتواند ناشی از عفونت، بیماری کبد، نقص ارثی یا سایر بیماریهای کمپلکس ایمنی باشد. در لوپوس باید علائم، anti-dsDNA، CBC، ادرار، پروتئینوری و کراتینین نیز بررسی شوند.
کمپلمان و بیماری کلیه
الگوی کمپلمان در افتراق گلومرولونفریتها کمککننده است. C3 پایین منفرد میتواند در عفونت پس از استرپتوکوک، C3 glomerulopathy یا اختلال مسیر جایگزین دیده شود؛ کاهش C3 و C4 بیشتر به بیماری کمپلکس ایمنی جهت میدهد.
خون یا پروتئین ادرار، ورم، فشار خون بالا، کاهش ادرار و افزایش کراتینین نیازمند ارزیابی سریعتر هستند.
کمپلمان در aHUS
سندرم همولیتیک اورمیک آتیپیک میتواند با اختلال تنظیم مسیر جایگزین همراه باشد. C3 ممکن است پایین یا طبیعی باشد و تست طبیعی بیماری را رد نمیکند.
کمخونی همولیتیک، کاهش پلاکت، آسیب کلیه و علائم عصبی در این زمینه یک وضعیت اورژانسی هستند و نیازمند ارزیابی تخصصی فوریاند.
کمپلمان و عفونتهای مکرر
نقص اجزای ابتدایی کمپلمان میتواند با عفونت با باکتریهای کپسولدار و بیماری خودایمنی همراه باشد. نقص اجزای انتهایی C5 تا C9 و Properdin بیشتر با عفونتهای مکرر Neisseria ارتباط دارد.
سابقه مننژیت مننگوکوکی، عفونت خون با Neisseria یا چند عضو خانواده با الگوی مشابه باید جدی گرفته شود.
کمپلمان و آنژیوادم
آنژیوادم ارثی یا اکتسابی ناشی از کمبود C1 inhibitor معمولاً با تورم بدون کهیر، درد شکم و گاهی درگیری حنجره همراه است. C4 اغلب پایین است، اما برای تشخیص باید C1 inhibitor antigen و function اندازهگیری شود.
تورم زبان یا گلو، گرفتگی صدا و تنگی نفس نیازمند اقدام اورژانسی است.
کمپلمان و کرایوگلوبولینمی
کرایوگلوبولینمی اغلب با C4 بسیار پایین و C3 طبیعی یا کمتر کاهشیافته همراه است. پورپورا، درد مفصل، ضعف، نوروپاتی و بیماری کلیه میتوانند دیده شوند.
هپاتیت C یکی از علل مهم است و بررسی نمونه کرایوگلوبولین به شرایط حمل گرم نیاز دارد.
اثر Eculizumab و Ravulizumab
مهارکنندههای C5 مانند Eculizumab و Ravulizumab عمداً مسیر انتهایی کمپلمان را مهار میکنند. در زمان اثر کافی دارو، CH50 و AH50 میتوانند بسیار پایین یا غایب باشند.
این الگو در مصرفکننده دارو بهتنهایی نشاندهنده نقص ارثی نیست. زمان نمونه نسبت به دوز و هدف پایش باید با پروتکل مرکز هماهنگ باشد.
آیا کمپلمان بالا مهم است؟
C3 و C4 پروتئینهای فاز حاد هستند و ممکن است در التهاب، عفونت یا بعضی شرایط متابولیک بالا بروند. بالا بودن آنها معمولاً الگوی اختصاصی یک بیماری نیست.
تستهای عملکردی بالا نیز معمولاً کمتر از نتایج پایین در بررسی نقص کمپلمان اهمیت دارند و باید با رنج آزمایشگاه تفسیر شوند.
مشکل پیشتحلیلی در CH50 و AH50
تستهای عملکردی کمپلمان به دما، زمان جداسازی سرم، انجماد و ذوب مکرر حساساند. تأخیر در پردازش میتواند کمپلمان را در لوله مصرف و نتیجه کاذباً پایین ایجاد کند.
نتیجه غیرمنتظره، بهویژه افت کامل هر دو مسیر بدون علائم سازگار، بهتر است با نمونه تازه و حمل استاندارد تکرار شود.
چه آزمایشهایی بعد از الگوی غیرطبیعی درخواست میشوند؟
- اندازهگیری اجزای اختصاصی C1q، C2، C3، C4 و C5 تا C9
- Factor B، Factor D، Properdin، Factor H و Factor I
- MBL functional assay برای مسیر لکتین
- C1 inhibitor antigen و function و C1q در آنژیوادم
- anti-C1q، anti-dsDNA، ANA و ENA در بیماری خودایمنی
- CBC، LDH، هاپتوگلوبین، اسمیر و پلاکت در میکروآنژیوپاتی
- کراتینین، آزمایش ادرار و نسبت پروتئین به کراتینین ادرار
آیا یک بار کمپلمان پایین برای تشخیص نقص ارثی کافی است؟
خیر. نتیجه باید تکرار شود و مصرف فعال، عفونت، بیماری خودایمنی، دارو و کیفیت نمونه کنار گذاشته شوند. نقص ارثی با تست عملکردی تکرارشده، اندازهگیری جزء اختصاصی و گاهی بررسی ژنتیک تأیید میشود.
کمپلمان در کودکان
در کودک دارای عفونتهای شدید یا غیرمعمول، سابقه مننژیت مننگوکوکی یا بیماری خودایمنی زودرس، بررسی نقص کمپلمان اهمیت بیشتری دارد. رنج سنی و آزمایشگاه باید رعایت شود.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- تب، سفتی گردن، لکههای پوستی بنفش یا افت هوشیاری
- تورم زبان یا گلو و تنگی نفس
- خون یا پروتئین ادرار همراه ورم یا فشار خون بالا
- کاهش پلاکت، کمخونی همولیتیک و آسیب کلیه
- تنگی نفس، درد قفسه سینه یا علائم عصبی جدید
جمعبندی تفسیر کمپلمان
ابتدا C3 و C4 نسبت به رنج همان آزمایشگاه طبقهبندی میشوند. سپس CH50 و AH50 مسیرهای کلاسیک، جایگزین و انتهایی را جهتدهی میکنند. هدف آزمایش، بیماری زمینهای، دارو و کیفیت نمونه برای نتیجهگیری ضروریاند.
الگوی غیرطبیعی مسیر بعدی آزمایش را پیشنهاد میکند، اما کمبود ارثی، مصرف فعال و اثر درمان فقط با یک نتیجه از هم تفکیک نمیشوند.
منابع علمی
ARUP Consult — Complement Deficiency and Anticomplement Therapy
ARUP Consult — Complement Deficiency Testing Algorithm
Mayo Clinic Laboratories — AH50
Mayo Clinic Laboratories — Total Complement
MedlinePlus — Complement Blood Test