تفسیر آزمایش ACTH باید همراه با مقدار کورتیزول، ساعت نمونهگیری، محدوده مرجع همان آزمایشگاه و داروهای مصرفی انجام شود. ACTH بالا یا پایین بهتنهایی معمولاً برای تشخیص بیماری هیپوفیز یا غده فوقکلیه کافی نیست، زیرا این هورمون و کورتیزول در یک سیستم بازخوردی به هم وابستهاند.
ACTH چیست؟
ACTH مخفف Adrenocorticotropic Hormone یا هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک است. این هورمون در هیپوفیز ساخته میشود و به غدد فوقکلیه پیام میدهد کورتیزول تولید کنند. وقتی کورتیزول کاهش پیدا میکند، در حالت طبیعی ACTH افزایش مییابد تا غده فوقکلیه را بیشتر تحریک کند. وقتی کورتیزول بالا میرود، ACTH معمولاً کاهش پیدا میکند.
اختلال در هیپوتالاموس، هیپوفیز، غده فوقکلیه یا مصرف داروهای کورتونی میتواند این رابطه را تغییر دهد. به همین دلیل آزمایش ACTH اغلب همراه کورتیزول صبحگاهی درخواست میشود.
آزمایش ACTH برای چیست؟
پزشک ممکن است ACTH را برای بررسی کورتیزول پایین یا بالا، افتراق نارسایی اولیه و مرکزی آدرنال، تعیین وابسته یا مستقل بودن افزایش کورتیزول از ACTH و پیگیری برخی بیماریهای هیپوفیز یا آدرنال درخواست کند.
- بررسی احتمال بیماری آدیسون یا نارسایی اولیه آدرنال
- بررسی کاهش ACTH در اختلال هیپوفیز یا هیپوتالاموس
- افتراق منشأ افزایش کورتیزول پس از اثبات هایپرکورتیزولیسم
- پیگیری پس از جراحی هیپوفیز یا غده فوقکلیه
- بررسی اثر مصرف طولانی یا قطع اخیر داروهای کورتونی
محدوده نرمال ACTH چقدر است؟
محدوده ACTH با روش سنجش، ساعت نمونهگیری و آزمایشگاه متفاوت است. یک بازه عمومی برای نمونه صبحگاهی حدود ۹ تا ۵۲ پیکوگرم در میلیلیتر گزارش شده است، اما رنج چاپشده در برگه خود شما همیشه مقدم است. ابزار آزمایکس فقط در صورت خالیبودن رنج، از بازه آموزشی استفاده میکند.
ACTH در طول روز نوسان دارد و معمولاً صبح بالاتر است. نمونه بعدازظهر یا شب نباید با محدوده صبحگاهی مقایسه شود.
تبدیل واحد ACTH
- هر ۱ pg/mL تقریباً برابر با ۰٫۲۲ pmol/L است.
- برای تبدیل pg/mL به pmol/L، عدد در ۰٫۲۲ ضرب میشود.
- برای تبدیل pmol/L به pg/mL، عدد بر ۰٫۲۲ تقسیم میشود.
چرا ACTH باید همراه کورتیزول تفسیر شود؟
ACTH و کورتیزول یک محور هورمونی مشترک را تشکیل میدهند. ACTH بالا در فردی با کورتیزول پایین میتواند نشانه تلاش هیپوفیز برای تحریک غده فوقکلیه باشد، اما همان ACTH بالا در فردی با کورتیزول بالا میتواند الگوی افزایش کورتیزول وابسته به ACTH را مطرح کند. بنابراین جهت تغییر هر دو هورمون اهمیت دارد.
ACTH بالا و کورتیزول پایین
این ترکیب با نارسایی اولیه آدرنال سازگار است؛ یعنی هیپوفیز ACTH بیشتری ترشح میکند اما غده فوقکلیه نمیتواند کورتیزول کافی بسازد. بیماری آدیسون، آسیب غده فوقکلیه و برخی اختلالات مادرزادی میتوانند چنین الگویی ایجاد کنند.
طبق راهنمای انجمن غدد، در فردی که کمبود کورتیزول تأیید شده است، ACTH بیشتر از دو برابر حد بالای محدوده مرجع با نارسایی اولیه آدرنال سازگار است. تشخیص معمولاً با شرح حال، الکترولیتها، رنین و آلدوسترون و تست تحریک کورتیکوتروپین تکمیل میشود.
علائم همراه نارسایی اولیه آدرنال
- ضعف و خستگی طولانی
- کاهش وزن و کاهش اشتها
- افت فشار یا سرگیجه هنگام برخاستن
- تهوع، استفراغ یا درد شکم
- میل به نمک
- تیرگی غیرعادی پوست
- سدیم پایین یا پتاسیم بالا
ACTH پایین یا طبیعی و کورتیزول پایین
اگر کورتیزول پایین باشد ولی ACTH نیز پایین یا بهطور نامتناسب طبیعی باقی بماند، اختلال مرکزی مطرح میشود. در این حالت هیپوفیز یا هیپوتالاموس ACTH کافی تولید نمیکند و غده فوقکلیه تحریک لازم را دریافت نمیکند.
تومور یا جراحی هیپوفیز، پرتودرمانی، خونریزی هیپوفیز، آسیب مغزی و مصرف طولانی کورتون میتوانند چنین الگویی ایجاد کنند. در نارسایی مرکزی، آلدوسترون معمولاً بهتر از نارسایی اولیه حفظ میشود.
ACTH پایین و کورتیزول بالا
پس از آنکه افزایش واقعی و پایدار کورتیزول با تستهای مناسب ثابت شد، ACTH پایین یا سرکوبشده میتواند منشأ مستقل از ACTH را مطرح کند. در این حالت غده فوقکلیه ممکن است بدون نیاز به تحریک هیپوفیز کورتیزول تولید کند.
ACTH بهتنهایی برای تشخیص تومور آدرنال کافی نیست. ابتدا باید هایپرکورتیزولیسم اثبات شود و سپس براساس ACTH و سایر بررسیها مسیر تصویربرداری یا آزمایشهای تکمیلی تعیین شود.
ACTH بالا یا طبیعی و کورتیزول بالا
این ترکیب میتواند با افزایش کورتیزول وابسته به ACTH سازگار باشد. منشأ ممکن است هیپوفیز باشد که به آن بیماری کوشینگ گفته میشود، یا بهندرت توموری خارج از هیپوفیز ACTH ترشح کند.
عدد ACTH بهتنهایی نمیتواند منشأ هیپوفیزی را از ترشح نابجای ACTH جدا کند. تستهای دینامیک، تصویربرداری و در برخی موارد نمونهگیری از سینوس پتروزال ممکن است لازم شوند.
ACTH خارج از رنج با کورتیزول طبیعی
یک ACTH منفرد ممکن است تحت تأثیر استرس، ساعت خونگیری، بیماری حاد یا کیفیت نمونه قرار گیرد. اگر کورتیزول طبیعی باشد، نتیجه باید با علائم و دلیل درخواست آزمایش تطبیق داده شود. در بعضی مراحل اولیه نارسایی آدرنال، ACTH ممکن است پیش از کاهش واضح کورتیزول افزایش یابد، اما این وضعیت نیازمند ارزیابی تخصصی است.
چرا نمونهگیری و انتقال ACTH حساس است؟
ACTH یک هورمون پپتیدی نسبتاً ناپایدار است و کیفیت نمونهگیری، نگهداری و زمان رسیدن نمونه به آزمایشگاه میتواند نتیجه را تغییر دهد. نمونه باید دقیقاً طبق دستور آزمایشگاه جمعآوری و سریع پردازش شود. تأخیر یا شرایط نامناسب ممکن است ACTH را کاذباً پایین نشان دهد.
اگر نتیجه ACTH با کورتیزول و علائم فرد هماهنگ نیست، زمان و شرایط انتقال نمونه باید بررسی و گاهی آزمایش تکرار شود.
آیا ACTH باید صبح انجام شود؟
ACTH معمولاً در ساعات اولیه صبح اندازهگیری میشود، زیرا در این زمان مقدار آن و کورتیزول بیشتر و محدودههای مرجع رایج برای همین زمان تعریف شدهاند. در افراد شیفتکار یا دارای خواب نامنظم، ریتم هورمونی ممکن است جابهجا شود و تفسیر دشوارتر باشد.
مصرف کورتون چه اثری روی ACTH دارد؟
پردنیزولون، هیدروکورتیزون، دگزامتازون و سایر گلوکوکورتیکوئیدها میتوانند ACTH را مهار کنند. این اثر فقط به قرص محدود نیست و تزریق، اسپری تنفسی، داروی پوستی یا تزریق داخل مفصل نیز ممکن است مهم باشد.
داروی کورتونی را برای آزمایش خودسرانه قطع نکنید. قطع ناگهانی پس از مصرف طولانی ممکن است باعث نارسایی آدرنال شود. نوع دارو، مقدار و زمان آخرین مصرف باید به پزشک گفته شود.
استرس و بیماری حاد روی ACTH چه اثری دارند؟
درد، عفونت، جراحی، کمخوابی و استرس فیزیولوژیک میتوانند محور ACTH و کورتیزول را فعال کنند. نتیجهای که هنگام بیماری شدید یا بستری گرفته شده است با نتیجه چکاپ معمولی یکسان تفسیر نمیشود.
تست تحریک ACTH با آزمایش ACTH خون چه تفاوتی دارد؟
در آزمایش ACTH خون، مقدار ACTH ساختهشده توسط بدن اندازهگیری میشود. در تست تحریک ACTH یا کوسینتروپین، دارویی شبیه ACTH تزریق و پاسخ کورتیزول غده فوقکلیه در زمانهای مشخص بررسی میشود. این دو آزمایش هدف و نتیجه متفاوتی دارند.
ACTH پس از تست دگزامتازون
دگزامتازون در حالت طبیعی ACTH و کورتیزول را مهار میکند. بنابراین ACTH پایین پس از مصرف دگزامتازون میتواند پاسخ مورد انتظار باشد. نتیجه ACTH پس از تست نباید با نمونه پایه صبحگاهی مقایسه شود.
چه آزمایشهایی همراه ACTH بررسی میشوند؟
- کورتیزول صبحگاهی یا تستهای غربالگری افزایش کورتیزول
- تست تحریک با کوسینتروپین
- سدیم و پتاسیم
- رنین و آلدوسترون در نارسایی اولیه آدرنال
- DHEA-S و هورمونهای غده فوقکلیه
- سایر هورمونهای هیپوفیز در صورت شک به هیپوپیتویتاریسم
چه زمانی نتیجه ACTH نیاز به پیگیری سریع دارد؟
افت فشار، غش، استفراغ مداوم، درد شکم، گیجی، ضعف شدید یا بدترشدن ناگهانی حال عمومی میتوانند نشانه بحران آدرنال باشند. در فردی که احتمال نارسایی آدرنال دارد، درمان اورژانسی نباید تا آمادهشدن نتیجه آزمایش به تأخیر بیفتد.
سردرد شدید جدید، اختلال دید یا علائم متعدد کمبود هورمونهای هیپوفیز نیز نیازمند ارزیابی پزشکی است.
جمعبندی تفسیر آزمایش ACTH
ابتدا ACTH با رنج همان آزمایشگاه و ساعت نمونهگیری مقایسه میشود. سپس جهت تغییر کورتیزول مشخص میکند الگو بیشتر به نارسایی اولیه آدرنال، اختلال مرکزی، افزایش کورتیزول وابسته به ACTH یا افزایش مستقل از ACTH شباهت دارد. مصرف کورتون و کیفیت پردازش نمونه میتوانند نتیجه را بهطور جدی تغییر دهند.
ابزار آزمایکس برای سازماندهی این اطلاعات و تعیین اولویت پیگیری طراحی شده است و جایگزین تشخیص پزشک یا تستهای تأییدی نیست.
منابع علمی
MedlinePlus — ACTH Test
MedlinePlus — ACTH Blood Test
Endocrine Society — Primary Adrenal Insufficiency
Endocrine Society — Diagnosis of Cushing Syndrome