تفسیر آزمایش DHEA-S باید با توجه به جنس، سن، علائم، داروها و محدوده مرجع همان آزمایشگاه انجام شود. مقدار DHEA-S در جوانی بیشتر است و پس از حدود ۳۰ سالگی بهتدریج کاهش پیدا میکند؛ بنابراین مقایسه نتیجه یک فرد سالمند با محدوده یک جوان ممکن است گمراهکننده باشد.
آزمایش DHEA-S چیست؟
DHEA-S مخفف Dehydroepiandrosterone Sulfate است. این هورمون عمدتاً در قشر غدد فوقکلیه ساخته میشود و میتواند در بافتهای بدن به هورمونهای فعالتر مانند تستوسترون و استروژن تبدیل شود. به همین دلیل از DHEA-S برای بررسی تولید آندروژن از منشأ آدرنال استفاده میشود.
DHEA-S با DHEA یکسان نیست. فرم سولفاته پایدارتر است، غلظت بیشتری در خون دارد و نوسان روزانه آن کمتر است؛ به همین دلیل در ارزیابی آندروژنهای آدرنال معمولاً DHEA-S اندازهگیری میشود.
آزمایش DHEA-S برای چه درخواست میشود؟
- بررسی پرمویی، آکنه یا ریزش موی الگوی مردانه در زنان
- بررسی نامنظمی قاعدگی یا ناباروری همراه علائم افزایش آندروژن
- افتراق منشأ آدرنال از تخمدان در افزایش آندروژن
- بررسی علائم سریع مردانهشدن مانند کلفتی صدا
- بررسی بلوغ زودرس یا رویش زودهنگام موهای ناحیه تناسلی در کودکان
- کمک به بررسی هیپرپلازی مادرزادی آدرنال
- بررسی عملکرد غده فوقکلیه یا هیپوفیز در شرایط منتخب
محدوده نرمال DHEA-S چقدر است؟
رنج DHEA-S با سن، جنس، روش سنجش و آزمایشگاه تغییر میکند. در بسیاری از آزمایشگاهها واحد نتیجه میکروگرم در دسیلیتر است، اما بعضی مراکز از میکرومول در لیتر استفاده میکنند. محدوده مرجع چاپشده در همان برگه همیشه مقدم است.
نمونه بازههای آموزشی زنان
- ۱۸ تا ۲۹ سال: حدود ۴۵ تا ۳۲۰ µg/dL
- ۳۰ تا ۳۹ سال: حدود ۴۰ تا ۳۲۵ µg/dL
- ۴۰ تا ۴۹ سال: حدود ۲۵ تا ۲۲۰ µg/dL
- ۵۰ تا ۵۹ سال: حدود ۱۵ تا ۱۷۰ µg/dL
- بالاتر از ۵۹ سال: معمولاً کمتر از حدود ۱۴۵ µg/dL
نمونه بازههای آموزشی مردان
- ۱۸ تا ۲۹ سال: حدود ۱۱۰ تا ۵۱۰ µg/dL
- ۳۰ تا ۳۹ سال: حدود ۱۱۰ تا ۳۷۰ µg/dL
- ۴۰ تا ۴۹ سال: حدود ۴۵ تا ۳۴۵ µg/dL
- ۵۰ تا ۵۹ سال: حدود ۲۵ تا ۲۴۰ µg/dL
- بالاتر از ۵۹ سال: معمولاً کمتر از حدود ۲۰۴ µg/dL
این اعداد فقط برای fallback ابزار هستند و ممکن است با روش آزمایشگاه شما تفاوت داشته باشند.
تبدیل واحد DHEA-S
برای تبدیل تقریبی DHEA-S از µg/dL به µmol/L، مقدار در ۰٫۰۲۷۱۴ ضرب میشود. برای تبدیل µmol/L به µg/dL، مقدار بر ۰٫۰۲۷۱۴ تقسیم میشود. نتیجه و هر دو مرز محدوده باید با یک واحد یکسان وارد شوند.
DHEA-S بالا چه معنایی دارد؟
بالا بودن DHEA-S نشان میدهد تولید آندروژن آدرنال افزایش یافته یا فرد مکمل DHEA مصرف میکند. شدت افزایش، سن، جنس و سرعت ایجاد علائم برای تعیین اهمیت نتیجه مهماند.
علل احتمالی شامل سندرم تخمدان پلیکیستیک، هیپرپلازی مادرزادی آدرنال، افزایش عملکرد قشر آدرنال و تودههای تولیدکننده آندروژن آدرنال هستند. یک مقدار بالا بهتنهایی هیچکدام از این تشخیصها را قطعی نمیکند.
DHEA-S بالا در زنان
در زنان، DHEA-S بالا ممکن است همراه پرمویی، آکنه، نامنظمی قاعدگی، ناباروری یا ریزش مو دیده شود. PCOS یکی از علتهای شایع افزایش آندروژن است، اما DHEA-S بهتنهایی برای تشخیص PCOS کافی نیست.
اگر علائم طی مدت کوتاهی ایجاد شده باشند یا کلفتی صدا، افزایش توده عضلانی یا افزایش سریع موهای زائد وجود داشته باشد، پیگیری پزشکی سریعتر لازم است؛ زیرا افزایش شدید و سریع آندروژن نیازمند بررسی منشأ آدرنال یا تخمدان است.
DHEA-S و تستوسترون
تفسیر همزمان تستوسترون میتواند به تعیین الگو کمک کند. DHEA-S بیشتر نماینده تولید آدرنال است، در حالی که تستوسترون میتواند منشأ تخمدانی، بیضهای یا آدرنال داشته باشد. بالا بودن هر دو هورمون همراه علائم بالینی، اهمیت ارزیابی تخصصی را بیشتر میکند.
DHEA-S و سندرم تخمدان پلیکیستیک
برخی زنان مبتلا به PCOS افزایش DHEA-S دارند، اما بسیاری از آنها DHEA-S طبیعی دارند. تشخیص PCOS بر مجموعهای از بینظمی تخمکگذاری، علائم یا آزمایشهای افزایش آندروژن و یافتههای بالینی استوار است و سایر علتها باید کنار گذاشته شوند.
DHEA-S و هیپرپلازی مادرزادی آدرنال
DHEA-S بالا میتواند با هیپرپلازی مادرزادی آدرنال سازگار باشد، اما آزمایش غربالگری مهمتر در شک به کمبود ۲۱ هیدروکسیلاز، 17-OH پروژسترون صبحگاهی است. در نتیجه مرزی یا غیرطبیعی، تست تحریک ACTH ممکن است مطرح شود.
DHEA-S بسیار بالا یا علائم سریع مردانهشدن
مقدار بهطور واضح بالاتر از محدوده آزمایشگاه، بهویژه همراه علائم مردانهشدن سریع، باید زودتر بررسی شود. در این شرایط پزشک ممکن است اندازهگیری مجدد با روش معتبر، تستوسترون و سایر آندروژنها و تصویربرداری غده فوقکلیه یا تخمدان را در نظر بگیرد.
یک آستانه ثابت برای همه روشهای سنجش و سنین وجود ندارد؛ به همین دلیل ابزار شدت افزایش را نسبت به حد بالای همان آزمایشگاه نشان میدهد.
DHEA-S بالا در کودکان
در کودکان، DHEA-S با آدرنارک و شروع تولید آندروژنهای آدرنال افزایش مییابد. رویش زودهنگام موهای ناحیه تناسلی یا زیربغل، بوی بدن، آکنه یا رشد سریع ممکن است با آدرنارک زودرس همراه باشد.
رشد سریع، پیشرفت واضح سن استخوانی، علائم مردانهشدن یا DHEA-S بسیار بالا نیازمند بررسی علل ویرلیزان مانند CAH یا توده آدرنال است.
DHEA-S پایین چه معنایی دارد؟
DHEA-S بهطور طبیعی با افزایش سن کاهش مییابد. بنابراین پایین بودن آن در سالمندان لزوماً بیماری نیست. در افراد جوانتر، مقدار پایین ممکن است در نارسایی آدرنال، بیماری آدیسون، کاهش عملکرد هیپوفیز یا مصرف گلوکوکورتیکوئیدها دیده شود.
DHEA-S پایین بهتنهایی برای تشخیص نارسایی آدرنال کافی نیست. کورتیزول صبحگاهی، ACTH، الکترولیتها و در صورت نیاز تست تحریک آدرنال اهمیت بیشتری دارند.
آیا DHEA-S پایین باعث خستگی یا کاهش میل جنسی میشود؟
خستگی و کاهش میل جنسی علل بسیار متنوعی دارند. یک مقدار پایین DHEA-S بهتنهایی علت این علائم را ثابت نمیکند و در زنان سالم، سندرم مشخص و قابل اتکایی به نام کمبود آندروژن بر اساس یک آزمایش تعریف نشده است.
مصرف مکمل DHEA چه اثری بر آزمایش دارد؟
مکمل DHEA میتواند DHEA-S را افزایش دهد و تفسیر منشأ طبیعی هورمون را دشوار کند. نام مکمل، دوز و زمان آخرین مصرف باید به پزشک و آزمایشگاه گفته شود. مکمل را بدون هماهنگی فقط برای اصلاح عدد آزمایش شروع یا قطع نکنید.
مصرف کورتون چه اثری روی DHEA-S دارد؟
گلوکوکورتیکوئیدها میتوانند ACTH و تولید هورمونهای آدرنال را سرکوب کنند و DHEA-S را کاهش دهند. این اثر ممکن است با داروهای خوراکی، تزریقی، استنشاقی یا سایر شکلهای کورتون رخ دهد.
چه آزمایشهایی همراه DHEA-S بررسی میشوند؟
- تستوسترون تام و در موارد منتخب تستوسترون آزاد یا SHBG
- 17-OH پروژسترون برای بررسی CAH غیرکلاسیک
- آندروستندیون
- LH، FSH و استرادیول در بررسی اختلال قاعدگی
- پرولاکتین و آزمایشهای تیروئید
- کورتیزول و ACTH در شک به نارسایی آدرنال
برای آزمایش DHEA-S چگونه آماده شویم؟
معمولاً آمادگی خاصی لازم نیست، اما مکمل DHEA، داروهای کورتونی، قرص جلوگیری، داروهای هورمونی و سایر مکملها باید اعلام شوند. دستور اختصاصی آزمایشگاه و پزشک مقدم است.
چه زمانی نتیجه نیاز به پیگیری زودتر دارد؟
- کلفتی صدا یا علائم سریع مردانهشدن در زن یا دختر
- رشد سریع و بلوغ زودرس در کودک
- DHEA-S چند برابر بالاتر از حد بالای آزمایشگاه
- وجود توده آدرنال یا سابقه سرطان
- کاهش وزن، افت فشار، استفراغ یا ضعف شدید همراه DHEA-S پایین
جمعبندی تفسیر DHEA-S
DHEA-S شاخص مفیدی برای تولید آندروژن آدرنال است، اما مقدار آن باید با سن، جنس و رنج همان آزمایشگاه مقایسه شود. افزایش خفیف با علائم مزمن با افزایش شدید و علائم سریع معنای یکسانی ندارد. مقدار پایین نیز با افزایش سن شایع است و بهتنهایی نارسایی آدرنال را اثبات نمیکند.
منابع علمی
MedlinePlus — DHEA Sulfate Test
MedlinePlus Medical Encyclopedia — DHEA-Sulfate Test
Labcorp — DHEA-Sulfate
Endocrine Society — Evaluation of Hyperandrogenism