تفسیر آزمایش هپاتیت C به ترکیب HCV antibody و HCV RNA یا PCR وابسته است. آنتیبادی نشان میدهد بدن در گذشته یا حال با ویروس تماس داشته، اما فقط RNA قابلشناسایی وجود عفونت فعال را ثابت میکند.
آزمایش HCV Ab چیست؟
HCV antibody یا anti-HCV آنتیبادی علیه ویروس هپاتیت C را شناسایی میکند. این تست معمولاً آزمایش اولیه غربالگری است، اما نمیتواند میان عفونت فعال، عفونت قدیمی پاکشده و درمان موفق تفاوت قطعی ایجاد کند.
آزمایش HCV PCR چیست؟
HCV RNA با روش مولکولی وجود ماده ژنتیکی ویروس را در خون بررسی میکند. نتیجه قابلشناسایی به معنی عفونت فعلی است. آزمایش ممکن است کیفی یا کمی باشد؛ نوع کمی بار ویروسی را به IU/mL گزارش میکند.
الگوریتم استاندارد تشخیص
ابتدا HCV antibody انجام میشود. اگر آنتیبادی reactive یا مثبت باشد، باید همان نمونه یا نمونه بعدی بهصورت reflex با HCV RNA بررسی شود. نتیجه آنتیبادی مثبت بدون RNA، فرایند تشخیص کامل محسوب نمیشود.
HCV Ab منفی و PCR منفی
این الگو معمولاً نشان میدهد شواهدی از عفونت هپاتیت C وجود ندارد. بااینحال اگر تماس در چند هفته یا چند ماه اخیر رخ داده، آنتیبادی ممکن است هنوز ایجاد نشده باشد و RNA یا تکرار آزمایش لازم شود.
HCV Ab مثبت و PCR مثبت
این ترکیب عفونت فعال هپاتیت C را نشان میدهد. از روی همین دو تست نمیتوان همیشه حاد یا مزمنبودن را تعیین کرد و باید سابقه قبلی، زمان تماس، روند RNA و ALT بررسی شوند.
HCV Ab مثبت و PCR منفی
این الگو یعنی در زمان نمونهگیری عفونت فعال قابلشناسایی نیست. علت میتواند پاکشدن خودبهخودی، درمان موفق یا مثبت کاذب آنتیبادی باشد. در تماس اخیر یا شک بالینی بالا ممکن است تکرار RNA لازم باشد.
HCV Ab منفی و PCR مثبت
این الگو میتواند در عفونت بسیار زودرس و دوره پنجره آنتیبادی دیده شود. همچنین در افراد دچار نقص ایمنی ممکن است پاسخ آنتیبادی ضعیف باشد. نتیجه RNA باید در زمینه صحیح و در صورت لزوم با نمونه دوم تأیید شود.
پنجره تشخیصی هپاتیت C
HCV RNA معمولاً زودتر از آنتیبادی قابلشناسایی میشود. RNA میتواند حدود یک تا دو هفته پس از تماس ظاهر شود، درحالیکه آنتیبادی اغلب چند هفته دیرتر و حدود هشت تا یازده هفته پس از تماس قابلشناسایی میشود.
Reactive بودن آنتیبادی چه معنایی دارد؟
Reactive به معنی وجود واکنش در تست غربالگری است و باید با RNA تکمیل شود. این واژه بهتنهایی مساوی عفونت فعال، بیماری مزمن یا قابلیت انتقال نیست.
آنتیبادی مثبت کاذب
در جمعیتهایی با احتمال پیشآزمون پایین، بخشی از نتایج reactive میتوانند مثبت کاذب باشند. اگر RNA منفی است و افتراق عفونت قدیمی از مثبت کاذب اهمیت دارد، میتوان از یک تست آنتیبادی متفاوت استفاده کرد.
آیا آنتیبادی پس از درمان منفی میشود؟
معمولاً خیر. anti-HCV اغلب پس از پاکشدن خودبهخودی یا درمان موفق برای سالها یا مادامالعمر مثبت میماند. بنابراین برای تشخیص عفونت مجدد باید HCV RNA انجام شود، نه تکرار آنتیبادی.
HCV RNA غیرقابلشناسایی یعنی چه؟
Non-detected یا not detected یعنی RNA در نمونه و با حد تشخیص روش پیدا نشده است. این نتیجه پس از درمان در زمان مناسب میتواند از پاسخ ویروسی پایدار حمایت کند، اما در تماس بسیار اخیر ممکن است نیازمند تکرار باشد.
Detected below LLOQ یعنی چه؟
گاهی آزمایش میگوید RNA قابلشناسایی است ولی پایینتر از حد اندازهگیری کمی یا LLOQ قرار دارد. این نتیجه منفی نیست؛ وجود RNA شناسایی شده و باید با هدف آزمایش و تکرار مناسب تفسیر شود.
تفاوت LOD و LLOQ
LOD پایینترین مقداری است که روش میتواند وجود ویروس را تشخیص دهد. LLOQ پایینترین مقداری است که روش میتواند با دقت کمی گزارش کند. ویروس ممکن است زیر LLOQ قابلشناسایی ولی غیرقابلاندازهگیری دقیق باشد.
بار ویروسی بالا یا پایین
مقدار HCV RNA شدت آسیب کبد را مستقیماً نشان نمیدهد. فرد با بار ویروسی بالا ممکن است ALT طبیعی داشته باشد و فرد با بار پایین ممکن است فیبروز قابلتوجه داشته باشد. بار ویروسی بیشتر برای تأیید عفونت و پایش درمان کاربرد دارد.
عفونت حاد هپاتیت C
عفونت حاد در ماههای ابتدایی پس از تماس رخ میدهد و اغلب بدون علامت است. RNA مثبت با آنتیبادی منفی، seroconversion جدید یا نوسان واضح RNA میتواند عفونت حاد را مطرح کند.
آیا باید منتظر پاکشدن خودبهخودی ماند؟
راهنماهای جدید درمان را پس از تشخیص عفونت حاد قابلشناسایی به تعویق طولانی نمیاندازند. تصمیم درمان باید با پزشک و براساس راهنمای جاری انجام شود.
عفونت مزمن هپاتیت C
تداوم RNA برای بیش از شش ماه با عفونت مزمن سازگار است، اما امروزه بسیاری از بیماران پیش از رسیدن به این زمان درمان میشوند. ارزیابی فیبروز و درمان برای همه افراد دارای عفونت فعال اهمیت دارد.
پاسخ ویروسی پایدار یا SVR
HCV RNA غیرقابلشناسایی حداقل دوازده هفته پس از پایان درمان بهعنوان SVR12 شناخته میشود و با درمان قطعی یا cure سازگار است. آنتیبادی پس از SVR همچنان مثبت میماند.
PCR مثبت پس از درمان
RNA قابلشناسایی پس از درمان میتواند ناشی از شکست درمان، عود یا عفونت مجدد باشد. سابقه رفتار پرخطر، ژنوتیپ و توالی ویروس در موارد منتخب به افتراق کمک میکنند.
عفونت مجدد
بهبود از هپاتیت C ایمنی محافظتی پایدار ایجاد نمیکند. فرد درمانشده یا دارای پاکشدن خودبهخودی میتواند دوباره آلوده شود. در افراد با خطر مداوم، پایش دورهای با RNA انجام میشود.
آیا واکسن هپاتیت C وجود دارد؟
در حال حاضر واکسن تأییدشدهای برای پیشگیری از هپاتیت C وجود ندارد. پیشگیری بر کاهش تماس با خون، تجهیزات تزریق استریل و کنترل عفونت متکی است.
ALT در هپاتیت C
ALT میتواند در عفونت فعال طبیعی، متناوب یا بالا باشد. ALT طبیعی عفونت مزمن یا فیبروز را رد نمیکند و ALT بالا نیز میتواند علتهای دیگری مانند کبد چرب، دارو یا هپاتیت دیگر داشته باشد.
ارزیابی فیبروز
پس از تأیید RNA، باید شدت فیبروز با روشهایی مانند FIB-4، APRI، الاستوگرافی یا روشهای دیگر بررسی شود. وجود سیروز بر طول درمان، تداخلات دارویی و پایش بعدی اثر دارد.
آیا همه بیماران درمان میشوند؟
درمان ضدویروسی مستقیم برای بیشتر افراد دارای عفونت فعال توصیه میشود. بسیاری از رژیمها خوراکی، کوتاهمدت و بسیار مؤثرند، اما انتخاب دارو به سیروز، عملکرد کلیه، تداخلات، بارداری و درمان قبلی وابسته است.
قبل از شروع درمان چه آزمایشهایی لازم است؟
CBC، عملکرد کبد و کلیه، ارزیابی فیبروز، HIV، پنل هپاتیت B و بررسی بارداری در افراد مربوط انجام میشوند. داروهای همزمان برای تداخل با درمانهای مستقیم ضدویروسی بازبینی میشوند.
چرا هپاتیت B قبل از درمان HCV بررسی میشود؟
در افراد دارای عفونت فعلی یا قبلی HBV، درمان مستقیم HCV میتواند با reactivation هپاتیت B همراه باشد. بنابراین HBsAg، anti-HBc و anti-HBs پیش از درمان بررسی میشوند.
هپاتیت C و HIV
همزمانی HIV میتواند پیشرفت بیماری کبدی را سریعتر کند و تداخلات دارویی را افزایش دهد. بااینحال درمان HCV در افراد مبتلا به HIV نیز معمولاً بسیار موفق است.
بارداری و غربالگری HCV
غربالگری هپاتیت C در هر بارداری توصیه میشود. اگر آنتیبادی مثبت باشد، RNA برای تعیین عفونت فعال و خطر انتقال به نوزاد لازم است.
آیا درمان HCV در بارداری انجام میشود؟
دادههای درمان مستقیم در بارداری محدودترند و برنامه درمان باید با متخصص تنظیم شود. درمان پیش از بارداری برای افراد دارای عفونت شناختهشده اهمیت دارد.
نوزاد در معرض هپاتیت C
برای نوزاد متولدشده از مادر دارای عفونت HCV، آزمایش NAT برای HCV RNA در سن دو تا شش ماه توصیه شده است. در کودکان آزمایشنشده، anti-HCV در هجده ماهگی یا بعد از آن قابل استفاده است زیرا آنتیبادی مادری زودتر میتواند باقی بماند.
HCV RNA منفی در نوزاد دو تا شش ماهه
یک NAT معتبر غیرقابلشناسایی در بازه توصیهشده میتواند بسیار اطمینانبخش باشد. کودک دارای RNA قابلشناسایی باید با پزشک آشنا به هپاتیت کودکان پیگیری شود.
تماس شغلی یا نیدلاستیک
پس از تماس با خون، تست پایه و پیگیری طبق پروتکل انجام میشود. HCV RNA میتواند پیش از آنتیبادی عفونت زودرس را شناسایی کند. برای هپاتیت C پروفیلاکسی پس از تماس یا واکسن وجود ندارد.
اهدای خون
فرد دارای anti-HCV مثبت یا سابقه عفونت باید درباره قوانین محلی اهدای خون راهنمایی شود. حتی پس از درمان موفق، آنتیبادی معمولاً مثبت باقی میماند.
انتقال هپاتیت C
مهمترین راه انتقال تماس خون با خون است؛ بهویژه اشتراک تجهیزات تزریق. انتقال جنسی ممکن است رخ دهد و در بعضی گروهها بیشتر است. انتقال مادر به نوزاد نیز در عفونت فعال امکانپذیر است.
چه تماسهایی معمولاً خطر ندارند؟
بغلکردن، دستدادن، سرفه، عطسه و استفاده مشترک از ظروف غذا معمولاً هپاتیت C را منتقل نمیکنند. تیغ، مسواک یا وسایل آغشته به خون نباید مشترک باشند.
آیا فرد RNA مثبت میتواند ویروس را منتقل کند؟
وجود RNA قابلشناسایی یعنی ویروس در خون وجود دارد و انتقال از مسیرهای خونی ممکن است. میزان RNA بهتنهایی احتمال دقیق انتقال در هر تماس را تعیین نمیکند.
سیروز و پایش سرطان کبد
اگر بیمار پیش از درمان سیروز داشته باشد، حتی پس از SVR ممکن است پایش دورهای سرطان کبد و عوارض پرفشاری پورت لازم باشد. درمان ویروس خطر را کاهش میدهد اما در سیروز آن را صفر نمیکند.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- گیجی، خوابآلودگی یا تغییر رفتار
- استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا خونریزی واضح
- زردی شدید همراه افت فشار یا استفراغ مداوم
- تورم شدید شکم، تنگی نفس یا کاهش ادرار
- درد شدید قسمت راست بالای شکم همراه تب
جمعبندی تفسیر HCV Ab و PCR
آنتیبادی مثبت فقط تماس با ویروس را نشان میدهد و برای تشخیص عفونت فعال باید HCV RNA انجام شود. RNA مثبت عفونت فعلی و RNA منفی نبود عفونت قابلشناسایی در زمان نمونهگیری را نشان میدهد.
در تماس اخیر، نقص ایمنی، پس از درمان و در نوزادان، زمان و نوع آزمایش اهمیت ویژه دارد. پس از درمان موفق نیز برای تشخیص عفونت مجدد باید RNA بررسی شود.
منابع علمی
CDC — Clinical Screening and Diagnosis for Hepatitis C
AASLD-IDSA — HCV Testing and Linkage to Care
AASLD-IDSA — Monitoring and SVR
CDC — Perinatal HCV Testing Recommendations