تفسیر کامل آزمایش مدفوع و انگل باید با نوع اسهال، مدت علائم، سفر، تماس با آب یا غذای آلوده، وضعیت ایمنی و روش آزمایشگاه انجام شود. یک گزارش ساده «O&P منفی» همه عفونتهای انگلی یا باکتریایی را رد نمیکند.
آزمایش کامل مدفوع شامل چه بخشهایی است؟
گزارش معمول میتواند شامل ظاهر و قوام مدفوع، رنگ، موکوس، خون، RBC، WBC، مخمر، چربی، فیبرهای گیاهی، مواد احیاکننده و بررسی تخم، کیست، تروفوزوئیت یا لارو انگلها باشد. بعضی آزمایشگاهها آنتیژن یا PCR را جداگانه انجام میدهند.
آزمایش Ova and Parasite چیست؟
آزمایش O&P برای یافتن تخم کرمها، کیست و تروفوزوئیت تکیاختهها و گاهی لارو انجام میشود. روش مستقیم، تغلیظ و رنگآمیزی دائمی میتوانند حساسیت را افزایش دهند.
چرا ممکن است بیش از یک نمونه لازم باشد؟
دفع بعضی انگلها متناوب است. در شک بالینی پایدار، بررسی سه یا بیشتر نمونه مدفوع در روزهای جداگانه میتواند حساسیت را بیشتر کند. تعداد دقیق نمونه به روش آزمایشگاه و انگل موردنظر وابسته است.
نمونه مناسب مدفوع چگونه جمع میشود؟
نمونه باید در ظرف تمیز، خشک و بدون نشت جمعآوری شود و با ادرار، آب توالت، خاک یا مواد ضدعفونیکننده مخلوط نشود. نمونه آبکی تازه برای مشاهده بعضی تروفوزوئیتها باید سریع به آزمایشگاه برسد یا در محیط نگهدارنده مناسب قرار گیرد.
قوام مدفوع چه اطلاعاتی میدهد؟
مدفوع آبکی بیشتر با اسهال ترشحی، ویروسی، باکتریایی یا بعضی تکیاختهها دیده میشود. مدفوع چرب، حجیم و بدبو میتواند سوءجذب یا ژیاردیا را مطرح کند. قوام بهتنهایی عامل بیماری را مشخص نمیکند.
رنگ مدفوع چگونه تفسیر میشود؟
قهوهای طیف معمول است. سیاه قیری میتواند ناشی از خونریزی فوقانی، آهن یا بیسموت باشد. قرمز روشن میتواند از خونریزی تحتانی یا غذاها باشد. مدفوع بسیار روشن یا خاکستری نیازمند بررسی صفرا و کبد است.
موکوس در مدفوع
مقدار کم موکوس اختصاصی نیست. موکوس فراوان همراه خون، WBC، تب یا درد میتواند التهاب یا عفونت تهاجمی را مطرح کند. در سندرم روده تحریکپذیر نیز موکوس ممکن است دیده شود.
RBC در میکروسکوپی مدفوع
RBC میتواند ناشی از خونریزی، کولیت التهابی، عفونت تهاجمی، هموروئید یا آلودگی نمونه با خون قاعدگی باشد. وجود RBC علت را تعیین نمیکند و باید با خون قابلمشاهده، Hb و علائم بیمار تطبیق داده شود.
WBC یا لکوسیت مدفوع
WBC مدفوع از التهاب مخاط روده حمایت میکند، اما حساسیت و اختصاصیت محدودی دارد. عفونتهای باکتریایی تهاجمی، بیماری التهابی روده و بعضی کولیتها میتوانند WBC ایجاد کنند.
WBC منفی آیا عفونت را رد میکند؟
خیر. در بسیاری از عفونتهای ویروسی، ژیاردیا، کریپتوسپوریدیوم و حتی برخی عفونتهای باکتریایی WBC ممکن است دیده نشود. تستهای مولکولی و کشت در زمینه مناسب ارزش بیشتری دارند.
چربی در مدفوع
چربی افزایشیافته میتواند سوءجذب، نارسایی پانکراس، بیماری سلیاک، بیماری روده باریک یا ژیاردیا را مطرح کند. تست کیفی چربی فقط غربالگری است و در موارد لازم آزمایش کمی یا بررسی پانکراس و روده انجام میشود.
مواد احیاکننده در مدفوع
این تست بیشتر در شیرخواران و کودکان برای سوءجذب کربوهیدرات استفاده میشود. نتیجه مثبت بهتنهایی تشخیص عدم تحمل لاکتوز یا بیماری خاص نیست و pH مدفوع و شرح حال باید بررسی شوند.
مخمر یا Yeast در مدفوع
گزارش مقدار کم مخمر معمولاً بهتنهایی نشاندهنده عفونت مهاجم یا نیاز به درمان نیست. مصرف آنتیبیوتیک، رژیم و فلور طبیعی میتوانند بر آن اثر بگذارند.
فیبر گیاهی و نشاسته هضمنشده
مقادیر کم میتواند با رژیم غذایی و سرعت عبور روده مرتبط باشد. این یافتهها بهتنهایی سوءهاضمه یا نارسایی پانکراس را ثابت نمیکنند.
ژیاردیا چگونه تشخیص داده میشود؟
Giardia میتواند با مشاهده کیست یا تروفوزوئیت، تست آنتیژن، DFA یا PCR تشخیص داده شود. دفع متناوب است و در میکروسکوپی ممکن است نمونههای سریال لازم باشد.
علائم ژیاردیا
اسهال آبکی یا چرب، نفخ، گاز، درد شکم، کاهش وزن و سوءجذب ممکن است دیده شود. تماس با آب آلوده، مهدکودک و سفر از عوامل خطرند.
Entamoeba histolytica
این انگل میتواند کولیت خونی و آبسه کبدی ایجاد کند. میکروسکوپی معمول نمیتواند همیشه E. histolytica را از E. dispar یا E. moshkovskii جدا کند؛ آنتیژن اختصاصی یا PCR کمککننده است.
تروفوزوئیت حاوی RBC
مشاهده تروفوزوئیت بلعیدهشده با RBC از آمیبیاز تهاجمی حمایت میکند، ولی تجربه میکروسکوپی و تأیید مولکولی اهمیت دارد.
Entamoeba coli و Endolimax nana
این تکیاختهها معمولاً غیرپاتوژن تلقی میشوند و بیشتر نشاندهنده تماس مدفوعیـدهانیاند. یافتن آنها بهتنهایی علت اسهال نیست و درمان اختصاصی معمولاً لازم نمیشود.
Blastocystis
اهمیت بالینی Blastocystis همیشه روشن نیست و میتواند در افراد بیعلامت دیده شود. قبل از نسبتدادن علائم به آن، عوامل بیماریزای دیگر و بیماریهای غیرعفونی باید بررسی شوند.
Dientamoeba fragilis
این ارگانیسم ممکن است با علائم گوارشی همراه باشد، اما ارتباط علت و معلولی در همه بیماران قطعی نیست. PCR حساستر از بعضی روشهای میکروسکوپی است.
Cryptosporidium
کریپتوسپوریدیوم معمولاً اسهال آبکی ایجاد میکند و در نقص ایمنی میتواند شدید و طولانی شود. برای تشخیص ممکن است درخواست اختصاصی آنتیژن، DFA، PCR یا رنگآمیزی اسیدفست لازم باشد.
Cyclospora و Cystoisospora
این انگلها نیز میتوانند اسهال آبکی طولانی ایجاد کنند و اغلب به رنگآمیزی اسیدفست اصلاحشده یا PCR نیاز دارند. آزمایش O&P معمول ممکن است بدون درخواست اختصاصی آنها را گزارش نکند.
Strongyloides stercoralis
در مدفوع معمولاً لارو دیده میشود نه تخم. حساسیت یک نمونه پایین است و در شک بالا، روشهای تغلیظ، کشت آگار، PCR یا سرولوژی کمککنندهاند. در مصرف کورتون یا نقص ایمنی خطر hyperinfection وجود دارد.
Ascaris lumbricoides
تخم آسکاریس در O&P دیده میشود. بار زیاد میتواند درد شکم، انسداد، سوءتغذیه یا درگیری صفراوی ایجاد کند. نتیجه باید با علائم و تعداد تخمها تطبیق داده شود.
Trichuris trichiura
عفونت شدید شلاقی میتواند اسهال خونی، کمخونی و در کودکان پرولاپس رکتوم ایجاد کند. تخمهای مشخص در میکروسکوپی قابلشناساییاند.
Hookworm
کرم قلابدار میتواند کمخونی فقر آهن و ائوزینوفیلی ایجاد کند. تخمها در مدفوع دیده میشوند، اما گونه دقیق از روی تخم همیشه قابل افتراق نیست.
Taenia
تخم یا قطعات کرم نواری میتوانند در مدفوع دیده شوند. تخم Taenia saginata و T. solium از نظر میکروسکوپی قابل افتراق مطمئن نیست و شناسایی قطعه یا روش مولکولی لازم میشود.
Hymenolepis nana
کرم نواری کوتوله در کودکان شایعتر است و با مشاهده تخم تشخیص داده میشود. بار زیاد میتواند درد شکم یا اسهال ایجاد کند.
Enterobius vermicularis
برای کرمک، آزمایش نوار چسب صبحگاهی از آزمایش مدفوع حساستر است. خارش شبانه اطراف مقعد علامت شایع است.
Schistosoma و سایر انگلهای خاص
سفر و محل اقامت اهمیت زیادی دارند. بعضی گونههای شیستوزوما تخم را در مدفوع دفع میکنند و ممکن است باعث خونریزی، درد شکم و بیماری کبدی شوند.
ائوزینوفیلی و انگل
ائوزینوفیلی بیشتر با کرمهای مهاجر در بافت مرتبط است و در ژیاردیا یا کریپتوسپوریدیوم معمولاً دیده نمیشود. نبود ائوزینوفیلی نیز انگل را رد نمیکند.
PCR چندگانه مدفوع
پنلهای مولکولی میتوانند چند باکتری، ویروس و انگل را همزمان شناسایی کنند. مثبت شدن DNA یا RNA باید با علائم تفسیر شود، زیرا بعضی عوامل میتوانند بدون بیماری فعال یا پس از بهبود قابلشناسایی باشند.
کشت مدفوع چه زمانی لازم است؟
اسهال خونی، تب بالا، درد شدید، شیوع گروهی، نقص ایمنی یا بیماری شدید میتواند نیاز به کشت یا PCR باکتریایی برای Salmonella، Shigella، Campylobacter، STEC و عوامل دیگر ایجاد کند.
چرا در اسهال خونی نباید فقط O&P انجام داد؟
اسهال خونی حاد اغلب نیازمند بررسی باکتریهای تهاجمی و STEC است. درمان خودسرانه آنتیبیوتیکی یا ضدحرکتی میتواند در بعضی عفونتها خطرناک باشد.
C. difficile
در اسهال پس از آنتیبیوتیک، بستری یا تماس درمانی، تست اختصاصی C. difficile مطرح است. O&P یا بررسی معمول مدفوع این تشخیص را جایگزین نمیکند.
کالپروتکتین مدفوع
کالپروتکتین التهاب روده را نشان میدهد و برای افتراق بیماری التهابی روده از اختلالات عملکردی کمککننده است، اما عامل عفونت را مشخص نمیکند و در عفونت نیز میتواند بالا رود.
خون مخفی مدفوع
FOBT یا FIT با RBC میکروسکوپی یکسان نیستند و کاربرد متفاوتی دارند. تست غربالگری سرطان روده نباید در اسهال حاد یا خونریزی واضح بهعنوان تنها بررسی استفاده شود.
اسهال حاد و اسهال پایدار
اسهال حاد معمولاً کمتر از چهارده روز طول میکشد. اسهال پایدار چهارده روز یا بیشتر احتمال انگل، عفونت طولانی، سوءجذب و بیماریهای غیرعفونی را بیشتر میکند.
اسهال پس از سفر
در اسهال پایدار پس از سفر، Giardia، Cryptosporidium، Cyclospora و Cystoisospora اهمیت بیشتری دارند. نمونههای سریال O&P و درخواست اختصاصی رنگآمیزی یا PCR ممکن است لازم باشد.
مدفوع منفی ولی علائم ادامهدار
یک نمونه منفی انگل را رد نمیکند. نوع تست، تعداد نمونه، نگهداری، مصرف دارو و انگل موردنظر باید بازبینی شود. علل غیرعفونی مانند سلیاک، IBD، IBS، نارسایی پانکراس و عدم تحمل غذایی نیز مطرحاند.
چه یافتههایی احتمال التهاب را بیشتر میکنند؟
خون، موکوس فراوان، WBC، تب و درد شدید از التهاب یا عفونت تهاجمی حمایت میکنند. بااینحال برای تعیین عامل نیاز به کشت، PCR یا بررسی تخصصی است.
نمونه آلوده یا دیررس
آلودگی با ادرار و آب یا تأخیر در انتقال میتواند تروفوزوئیتها را تخریب و گزارش را غیرقابلاعتماد کند. استفاده از نگهدارنده نیز باید با نوع آزمایش هماهنگ باشد.
داروها و نتیجه آزمایش انگل
آنتیبیوتیکها، ضدانگلها، بیسموت، روغنهای معدنی و مواد حاجب میتوانند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهند. آزمایشگاه باید از داروهای اخیر مطلع شود.
کودکان و شیرخواران
کمآبی در کودکان سریعتر رخ میدهد. وجود خون، تب بالا، کاهش ادرار، بیحالی یا فرورفتگی چشمها نیازمند ارزیابی فوری است. تفسیر مواد احیاکننده و pH بیشتر در این گروه کاربرد دارد.
نقص ایمنی
در HIV پیشرفته، پیوند، شیمیدرمانی یا مصرف کورتون باید Cryptosporidium، Cystoisospora، Cyclospora، Microsporidia و Strongyloides را فعالانه در نظر گرفت و آزمایش اختصاصی درخواست کرد.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- خونریزی واضح یا مدفوع سیاه
- کمآبی، کاهش ادرار، گیجی یا افت فشار
- تب بالا همراه درد شدید شکم
- استفراغ مداوم و ناتوانی در خوردن مایعات
- اسهال شدید در شیرخوار، سالمند یا فرد دچار نقص ایمنی
- شکم سفت، درد موضعی شدید یا علائم جراحی
جمعبندی تفسیر آزمایش مدفوع و انگل
O&P، آنتیژن و PCR هرکدام مزایا و محدودیتهای خود را دارند. یک نمونه منفی همه انگلها را رد نمیکند و برخی عوامل مانند Cryptosporidium یا Cyclospora ممکن است به درخواست اختصاصی نیاز داشته باشند.
RBC، WBC، موکوس و چربی نشانههای کمکیاند و علت بیماری را بهتنهایی مشخص نمیکنند. تفسیر نهایی باید با مدت اسهال، سفر، نقص ایمنی و کیفیت نمونه انجام شود.
منابع علمی
CDC — Diagnosis of Parasitic Diseases
CDC DPDx — Stool Specimen Collection
CDC DPDx — Parasite Antigen Detection
CDC Yellow Book — Post-Travel Diarrhea