تفسیر آزمایش خون مخفی مدفوع به نوع تست، هدف آزمایش و وضعیت بیمار بستگی دارد. FIT و gFOBT برای شناسایی مقدار کم خون در مدفوع طراحی شدهاند، اما نتیجه مثبت به معنی سرطان قطعی نیست و نتیجه منفی نیز در فرد علامتدار بیماری مهم روده را رد نمیکند.
FIT چیست؟
FIT یا Fecal Immunochemical Test با استفاده از آنتیبادی، هموگلوبین انسانی را در مدفوع شناسایی میکند. این تست بیشتر برای خونریزی قسمت تحتانی دستگاه گوارش و غربالگری سرطان روده بزرگ استفاده میشود.
FOBT چیست؟
FOBT اصطلاح کلی آزمایش خون مخفی مدفوع است. نوع قدیمیتر آن gFOBT یا تست گایاک بر پایه واکنش شیمیایی «heme» عمل میکند و میتواند تحت تأثیر بعضی غذاها و داروها قرار گیرد.
تفاوت FIT و gFOBT
FIT اختصاصیتر برای هموگلوبین انسانی است و معمولاً محدودیت غذایی ندارد. gFOBT میتواند به خون حیوانی موجود در غذا یا فعالیت پراکسیدازی بعضی مواد واکنش نشان دهد و معمولاً جمعآوری چند نمونه و رعایت دستور غذایی کیت اهمیت بیشتری دارد.
آیا FIT آزمایش سرطان است؟
FIT سرطان را مستقیماً تشخیص نمیدهد. نتیجه مثبت فقط نشان میدهد هموگلوبین در نمونه شناسایی شده است. سرطان، پولیپ، التهاب، زخم، دیورتیکول، هموروئید و علل دیگر میتوانند خونریزی ایجاد کنند.
تفسیر FIT مثبت
FIT مثبت یا بالاتر از cutoff آزمایشگاه به بررسی کامل روده بزرگ با کولونوسکوپی نیاز دارد. تکرار FIT برای اثبات اینکه نتیجه اول اشتباه بوده، جایگزین کولونوسکوپی نیست.
چرا بعد از FIT مثبت کولونوسکوپی لازم است؟
کولونوسکوپی میتواند محل خونریزی، پولیپ و سرطان را مشاهده کند و در همان جلسه از ضایعه نمونهبرداری یا پولیپ را خارج کند. FIT بهتنهایی محل و علت خونریزی را مشخص نمیکند.
آیا FIT مثبت حتماً سرطان است؟
خیر. بسیاری از افراد دارای FIT مثبت سرطان ندارند، اما احتمال یافتن پولیپ پیشرفته یا سرطان نسبت به افراد با تست منفی بالاتر است. به همین علت پیگیری نتیجه مثبت ضروری است.
تفسیر FIT منفی
FIT منفی یعنی مقدار هموگلوبین نمونه پایینتر از حد تشخیص یا cutoff بوده است. در فرد بدون علامت و با خطر متوسط، نتیجه منفی به معنی ادامه غربالگری در فاصله توصیهشده است، نه پایان همیشگی غربالگری.
FIT منفی و وجود علائم
اگر فرد خونریزی واضح، کمخونی فقر آهن، کاهش وزن، تغییر پایدار اجابت مزاج، درد قابلتوجه یا سابقه خانوادگی مهم دارد، FIT منفی نباید ارزیابی تشخیصی را متوقف کند.
cutoff در FIT چیست؟
بعضی آزمایشگاهها مقدار هموگلوبین مدفوع را به µg Hb/g stool گزارش میکنند. cutoff میان کیتها و برنامههای غربالگری متفاوت است. نتیجه باید با حد همان آزمایشگاه مقایسه شود.
آیا عدد بالاتر FIT یعنی سرطان پیشرفتهتر است؟
مقادیر بالاتر با احتمال بیشتر ضایعات مهم ارتباط دارند، اما شدت یا مرحله سرطان را تعیین نمیکنند. حتی عدد نزدیک cutoff نیز در صورت مثبت گزارش شدن به پیگیری نیاز دارد.
نتیجه مرزی یا Equivocal
نتیجه مرزی ممکن است به مقدار نزدیک cutoff، کیفیت نمونه یا معیار آزمایشگاه مربوط باشد. تصمیم برای تکرار یا کولونوسکوپی باید براساس گزارش آزمایشگاه، علائم و برنامه غربالگری گرفته شود.
نتیجه نامعتبر
نمونه ناکافی، پرشدن بیش از حد شیار پروب، تأخیر طولانی، گرمای زیاد، نشت ظرف یا تاریخ انقضای کیت میتواند نتیجه را نامعتبر کند. در این حالت نمونه جدید لازم است.
چرا خونریزی متناوب مهم است؟
پولیپ یا سرطان ممکن است هر روز خونریزی نکند. یک FIT منفی احتمال بیماری را کاهش میدهد اما آن را صفر نمیکند. انجام منظم تست طبق برنامه برای اثربخشی غربالگری ضروری است.
فاصله غربالگری با FIT
در بسیاری از راهنماها FIT برای افراد با خطر متوسط هر سال انجام میشود. انتخاب روش و فاصله باید با سن، سابقه غربالگری و ترجیح فرد هماهنگ باشد.
غربالگری از چه سنی آغاز میشود؟
بسیاری از راهنماهای معتبر غربالگری سرطان روده بزرگ را برای افراد با خطر متوسط از ۴۵ سالگی توصیه میکنند. افراد پرخطر ممکن است به شروع زودتر و کولونوسکوپی مستقیم نیاز داشته باشند.
چه کسانی «خطر متوسط» محسوب نمیشوند؟
سابقه شخصی سرطان یا پولیپ پیشرفته، بیماری التهابی روده طولانی، سندرمهای ارثی و سابقه خانوادگی قوی میتوانند فرد را از مسیر غربالگری معمول FIT خارج کنند.
FIT در فرد علامتدار
در بعضی نظامهای درمانی FIT کمی برای اولویتبندی بیماران علامتدار استفاده میشود، اما یک cutoff واحد برای همه کشورها وجود ندارد. علائم هشدار و قضاوت بالینی بر نتیجه تست مقدماند.
خون قابلمشاهده و FIT
FIT برای خون مخفی طراحی شده است. در خونریزی واضح مقعدی، مدفوع سیاه یا کمخونی علامتدار، انجام FIT نباید مراجعه و ارزیابی علت را به تأخیر بیندازد.
هموروئید و FIT مثبت
هموروئید میتواند باعث خونریزی و FIT مثبت شود، اما نباید بدون بررسی کافی نتیجه را فقط به هموروئید نسبت داد؛ بهویژه در سن غربالگری یا وجود علائم دیگر.
قاعدگی و نمونه FIT
آلودگی نمونه با خون قاعدگی میتواند نتیجه مثبت ایجاد کند. بهتر است نمونه طبق دستور کیت و خارج از خونریزی قاعدگی جمعآوری شود، مگر پزشک توصیه دیگری داشته باشد.
خونریزی ادراری
ادرار خونی یا تماس نمونه با ادرار میتواند کیفیت جمعآوری را مختل کند. مدفوع باید بدون تماس با آب توالت و ادرار جمع شود.
NSAID، آسپرین و ضدانعقاد
این داروها ممکن است خونریزی واقعی دستگاه گوارش را آشکارتر کنند، اما معمولاً نباید بدون دستور پزشک برای FIT قطع شوند. مثبت شدن تست در مصرف دارو همچنان نیازمند بررسی علت است.
محدودیت غذایی در FIT
FIT معمولاً به محدودیت گوشت قرمز یا سبزیهای خاص نیاز ندارد، زیرا هموگلوبین انسانی را هدف میگیرد. دستور اختصاصی کیت مقدم است.
محدودیت غذایی در gFOBT
در gFOBT بعضی کیتها ممکن است پرهیز از گوشت قرمز، برخی سبزیها، ویتامین C زیاد یا داروهای خاص را توصیه کنند. عدم رعایت دستور میتواند مثبت یا منفی کاذب ایجاد کند.
ویتامین C و gFOBT
دوز بالای ویتامین C میتواند واکنش گایاک را مهار و نتیجه منفی کاذب ایجاد کند. این مسئله در FIT مطرح نیست.
غذای حاوی خون و gFOBT
گوشت قرمز یا بعضی فرآوردههای حاوی خون میتوانند gFOBT را مثبت کنند. FIT به هموگلوبین انسانی اختصاصیتر است.
نمونهگیری صحیح FIT
نمونه باید از سطح مدفوع و طبق تعداد نقاط تعیینشده با پروب کیت برداشته شود. ظرف نباید با آب توالت، شوینده، ادرار یا خون قاعدگی آلوده شود.
تأخیر در تحویل نمونه
هموگلوبین در گرما و گذر زمان تخریب میشود و ممکن است نتیجه منفی کاذب شود. ظرف باید طبق دستور کیت نگهداری و در زمان توصیهشده تحویل شود.
FIT مثبت و کولونوسکوپی قبلی
اگر FIT پس از کولونوسکوپی قبلی مثبت شود، فاصله از کولونوسکوپی، کیفیت آمادهسازی، کاملبودن بررسی و عوامل خطر باید مرور شوند. نتیجه مثبت را نباید خودکار نادیده گرفت.
FIT منفی بعد از FIT مثبت
تکرار و منفی شدن تست، نتیجه مثبت قبلی را خنثی نمیکند؛ زیرا خونریزی میتواند متناوب باشد. مسیر استاندارد پس از FIT مثبت، کولونوسکوپی تشخیصی است.
آیا FOBT برای بررسی کمخونی کافی است؟
خیر. در کمخونی فقر آهن، بهویژه در مردان و زنان یائسه، بررسی دستگاه گوارش ممکن است حتی با FOBT یا FIT منفی لازم باشد.
FIT و خونریزی قسمت فوقانی دستگاه گوارش
هموگلوبین هنگام عبور از قسمتهای بالایی دستگاه گوارش تخریب میشود، بنابراین FIT برای خونریزی تحتانی حساستر است. gFOBT میتواند خون قسمتهای مختلف را شناسایی کند ولی محل را مشخص نمیکند.
نتیجه مثبت gFOBT
gFOBT مثبت نیز باید در چارچوب غربالگری با کولونوسکوپی پیگیری شود. اگر شرایط غذایی و دارویی رعایت نشده، پزشک درباره تکرار یا بررسی مستقیم تصمیم میگیرد، اما نباید نتیجه مهم نادیده گرفته شود.
تفاوت FOBT تشخیصی و غربالگری
غربالگری برای فرد بدون علامت و خطر متوسط است. در بیمار علامتدار، تست خون مخفی بخشی از ارزیابی است و ممکن است آندوسکوپی، CBC، فریتین، تصویربرداری یا بررسیهای دیگر لازم باشد.
FIT و سرطان روده راست
FIT میتواند سرطانهای روده بزرگ را شناسایی کند، اما حساسیت کامل نیست و بعضی ضایعات خونریزی کمی دارند. نتیجه منفی جایگزین توجه به علائم نیست.
FIT و پولیپ
پولیپهای کوچک ممکن است خونریزی نکنند و FIT منفی باشند. FIT برای پیشگیری مؤثر باید منظم انجام شود و هر نتیجه مثبت با کولونوسکوپی دنبال شود.
آیا FIT در بارداری قابل انجام است؟
خود نمونهگیری مدفوع غیرتهاجمی است، اما علت درخواست و تفسیر خونریزی در بارداری باید توسط پزشک بررسی شود. هموروئید و کمخونی شایعاند ولی علل مهم نباید از دست بروند.
FIT در کودکان
FIT ابزار غربالگری روتین سرطان روده در کودک نیست. خون در مدفوع کودک علل متفاوتی دارد و باید متناسب با سن، درد، اسهال، آلرژی و رشد ارزیابی شود.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- مدفوع سیاه قیری یا خونریزی زیاد
- غش، افت فشار، تپش قلب یا ضعف شدید
- تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه کمخونی
- درد شدید شکم، استفراغ خونی یا شکم سفت
- خونریزی در فرد مصرفکننده ضدانعقاد همراه علائم عمومی
جمعبندی تفسیر FIT و FOBT
FIT و gFOBT خون مخفی را شناسایی میکنند و علت آن را تعیین نمیکنند. نتیجه مثبت غربالگری باید با کولونوسکوپی پیگیری شود و تکرار تست جایگزین کولونوسکوپی نیست.
نتیجه منفی در فرد بدون علامت به معنی ادامه غربالگری منظم است. در علائم هشدار، کمخونی یا خطر بالا، ارزیابی تشخیصی مستقل از نتیجه FIT لازم است.
منابع علمی
NCI — Colorectal Cancer Screening Tests
CDC — Colorectal Cancer Screening
USPSTF — Colorectal Cancer Screening
NCI — Follow-Up Colonoscopy After Positive FIT