تفسیر آزمایش IGF-1 و هورمون رشد GH باید با توجه به سن، جنس، مرحله بلوغ، محدوده همان آزمایشگاه و نوع تست انجام شود. هورمون رشد بهصورت ضربانی ترشح میشود؛ بنابراین یک مقدار تصادفی GH معمولاً برای تشخیص کمبود هورمون رشد یا آکرومگالی قابل اتکا نیست. IGF-1 پایدارتر است و در بیشتر شرایط نقطه شروع ارزیابی محور GH محسوب میشود.
IGF-1 چیست؟
IGF-1 یا Insulin-like Growth Factor 1 عمدتاً در کبد و در پاسخ به هورمون رشد ساخته میشود. این هورمون در رشد استخوان، عضله و سایر بافتها نقش دارد. مقدار IGF-1 در کودکی افزایش مییابد، در دوران بلوغ به اوج میرسد و با افزایش سن کاهش پیدا میکند.
به همین دلیل نتیجه IGF-1 باید با محدوده دقیق سن و جنس یا Z-score همان آزمایشگاه مقایسه شود. مقایسه یک نوجوان با محدوده بزرگسال یا یک سالمند با محدوده جوان میتواند نتیجه را کاملاً اشتباه نشان دهد.
Z-score یا SDS در IGF-1 چیست؟
Z-score نشان میدهد نتیجه فرد چند انحراف معیار از میانگین افراد همسن و همجنس فاصله دارد. در بسیاری از آزمایشگاهها بازه حدود منفی ۲ تا مثبت ۲ در محدوده مرجع قرار میگیرد. Z-score برای مقایسه روند در طول زمان و پایش درمان مفیدتر از عدد خام است.
اگر برگه شما Z-score دارد، همان مقدار بر مقایسه با یک رنج عمومی مقدم است. نتایج روشهای مختلف آزمایشگاهی نیز نباید بدون احتیاط با هم مقایسه شوند.
IGF-1 بالا چه معنایی دارد؟
IGF-1 بالا میتواند با افزایش ترشح GH، آکرومگالی در بزرگسالان یا ژیگانتیسم در کودکان و نوجوانان همراه باشد. درمان با هورمون رشد، بلوغ، بارداری و تفاوت روش آزمایشگاهی نیز میتوانند نتیجه را بالا ببرند.
افزایش خفیف یا مرزی باید با سن دقیق، بارداری، بلوغ، کنترل دیابت، عملکرد تیروئید و تکرار آزمایش در همان روش بررسی شود. یک نتیجه مرزی بهتنهایی تشخیص آکرومگالی نیست.
IGF-1 پایین چه معنایی دارد؟
IGF-1 پایین میتواند با کمبود GH یا مقاومت به GH سازگار باشد، اما اختصاصی نیست. سوءتغذیه، کاهش وزن، بیماری کبد، بیماری مزمن کلیه، کمکاری تیروئید، التهاب مزمن و دیابت کنترلنشده میتوانند IGF-1 را کاهش دهند.
در بزرگسال، IGF-1 پایین بهتنهایی برای تشخیص کمبود GH کافی نیست و معمولاً تست تحریک GH لازم میشود. در کودک نیز سرعت رشد، قد، سن استخوانی، مرحله بلوغ و سایر بیماریها باید بررسی شوند.
GH تصادفی چرا قابل اتکا نیست؟
GH بهصورت پالسهای کوتاه در طول شبانهروز ترشح میشود. مقدار آن ممکن است در یک فرد سالم در یک لحظه بسیار پایین و در زمان دیگری بالا باشد. خواب، ورزش، استرس، ناشتا بودن و افت قند نیز ترشح GH را تغییر میدهند.
به همین دلیل GH تصادفی برای غربالگری آکرومگالی یا تشخیص کمبود GH توصیه نمیشود. GH باید در قالب تست مهار یا تست تحریک تفسیر شود.
بررسی آکرومگالی با IGF-1
در فردی با علائمی مانند بزرگشدن دست و پا، تغییر چهره، افزایش فاصله دندانها، تعریق زیاد، سردرد، آپنه خواب یا دیابت جدید، IGF-1 متناسب با سن تست اولیه مناسب است. اگر IGF-1 بهطور واضح بالا باشد، ارزیابی تکمیلی محور GH و هیپوفیز انجام میشود.
اگر نتیجه مرزی باشد، تکرار IGF-1 با همان روش و بررسی عوامل مداخلهگر معمولاً قبل از نتیجهگیری مناسب است.
تست تحمل گلوکز برای مهار GH
در فرد سالم، مصرف ۷۵ گرم گلوکز باید ترشح GH را مهار کند. در آکرومگالی فعال، GH بهاندازه کافی کاهش پیدا نمیکند. پایینترین GH پس از گلوکز یا nadir GH با cutoff متناسب با روش آزمایشگاه مقایسه میشود.
آستانه متداول قدیمیتر حدود ۱ ng/mL است و در روشهای حساستر آستانه حدود ۰٫۴ ng/mL نیز استفاده میشود. cutoff همان آزمایشگاه و نظر متخصص مقدم است.
اگر IGF-1 بالا ولی GH پس از گلوکز مهار شود چه میشود؟
اختلاف بین IGF-1 و GH ممکن است در نتیجه مرزی، تفاوت روش آزمایشگاهی، دیابت، بیماری کبد و مراحل اولیه یا درمانشده بیماری دیده شود. در این وضعیت معمولاً تکرار کنترلشده، بررسی روند و ارزیابی تخصصی لازم است.
اگر IGF-1 طبیعی باشد آکرومگالی رد میشود؟
IGF-1 طبیعی و معتبر، در بیشتر افراد درماننشده احتمال آکرومگالی فعال را بسیار کم میکند. بااینحال در سوءتغذیه، بیماری کبد، دیابت شدید کنترلنشده یا بیماری حاد ممکن است IGF-1 پایینتر از انتظار باشد و تفسیر نیازمند احتیاط شود.
کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
کمبود GH بزرگسالان بیشتر در افرادی مطرح میشود که بیماری، جراحی یا پرتودرمانی هیپوفیز دارند یا چند هورمون دیگر هیپوفیز نیز کم هستند. علائم میتوانند شامل کاهش توده عضلانی، افزایش چربی مرکزی، کاهش توان ورزشی و کاهش کیفیت زندگی باشند، اما اختصاصی نیستند.
راهنمای انجمن غدد توصیه میکند در شک به کمبود GH از تست تحریک استفاده شود و اندازهگیری منفرد GH ارزش تشخیصی ندارد. cutoff باید با نوع تست، روش آزمایش و BMI تطبیق داده شود.
تستهای تحریک GH
تست تحمل انسولین، گلوکاگون، ماکرلین، آرژینین و سایر پروتکلها میتوانند برای تحریک GH استفاده شوند. هر تست cutoff اختصاصی دارد و بعضی تستها برای همه افراد ایمن نیستند.
peak GH پایینتر از cutoff همان مرکز میتواند با کمبود GH سازگار باشد، اما چاقی میتواند پاسخ GH را کاهش دهد و احتمال تشخیص بیش از حد ایجاد کند. تفسیر باید در مرکز غدد و با توجه به BMI انجام شود.
کمبود GH در کودکان
در کودک، مهمترین داده فقط یک آزمایش نیست؛ الگوی رشد اهمیت اصلی دارد. کاهش سرعت رشد، عبور نزولی از منحنی قد، قد کوتاه نامتناسب با قد هدف خانوادگی و تأخیر سن استخوانی میتوانند نیاز به بررسی غدد را مطرح کنند.
IGF-1 و IGFBP-3 برای غربالگری مفیدند، اما نتیجه پایین بهتنهایی تشخیص نیست. تست تحریک GH نیز کامل نیست و ممکن است کمبود GH را بیش از حد تشخیص دهد.
GH و بلوغ
IGF-1 و پاسخ GH در بلوغ افزایش پیدا میکنند. کودک دارای تأخیر بلوغ ممکن است IGF-1 پایین و پاسخ تحریک کمتر داشته باشد، بدون آنکه کمبود دائمی GH داشته باشد. سن استخوانی و وضعیت بلوغ باید در تفسیر لحاظ شوند.
IGFBP-3 چه کمکی میکند؟
IGFBP-3 پروتئین اصلی حملکننده IGF-1 است. در کودکان خردسال و بررسی کمبود شدید GH یا مقاومت به GH میتواند کمککننده باشد. در آکرومگالی، IGF-1 معمولاً شاخص اصلیتر است و IGFBP-3 اطلاعات اضافه محدودی میدهد.
IGF-1 پایین و GH بالا
این الگو میتواند مقاومت به GH یا کاهش تولید IGF-1 به علت سوءتغذیه، بیماری کبد، دیابت کنترلنشده یا بیماری سیستمیک را مطرح کند. مقاومت ژنتیکی شدید به GH نادر است و معمولاً از کودکی با اختلال رشد واضح همراه میشود.
IGF-1 پایین و GH پایین
اگر IGF-1 پایین باشد و peak GH در تست تحریک نیز پایین بماند، کمبود GH محتملتر میشود؛ بهویژه اگر بیماری هیپوفیز یا کمبود سایر هورمونها وجود داشته باشد. GH تصادفی پایین برای این نتیجهگیری کافی نیست.
پایش درمان با هورمون رشد
در فردی که GH دریافت میکند، IGF-1 برای تنظیم دوز و پایش ایمنی استفاده میشود. هدف معمولاً نگهداشتن IGF-1 داخل محدوده سن و جنس است. افزایش مداوم بالاتر از محدوده میتواند نشاندهنده دوز بیش از نیاز باشد.
سردرد شدید، اختلال دید، ورم، درد مفاصل، علائم تونل کارپ، افزایش قند یا درد لگن در کودک باید با پزشک مطرح شوند. دوز GH را خودسرانه تغییر ندهید.
بارداری و IGF-1
IGF-1 در بارداری میتواند افزایش پیدا کند و محدودههای معمول بزرگسالان برای تفسیر کافی نیستند. در فرد باردار باید از محدوده اختصاصی و نظر متخصص استفاده شود.
بیماری کبد و سوءتغذیه
کبد محل اصلی تولید IGF-1 است. بیماری کبد یا دریافت ناکافی انرژی و پروتئین میتوانند IGF-1 را کاهش دهند، حتی اگر ترشح GH طبیعی یا بالا باشد. اصلاح شرایط زمینهای برای تفسیر ضروری است.
دیابت و IGF-1
دیابت کنترلنشده، بهویژه کمبود انسولین، میتواند تولید IGF-1 را کاهش و GH را افزایش دهد. بنابراین پیش از تفسیر نتایج مرزی بهتر است کنترل قند بررسی شود.
چه زمانی مراجعه زودتر لازم است؟
- IGF-1 واضحاً بالا همراه تغییرات چهره، بزرگشدن دست و پا یا سردرد
- اختلال دید یا سردرد جدید در فرد دارای بیماری هیپوفیز
- افت سرعت رشد کودک یا عبور نزولی از منحنی رشد
- GH یا IGF-1 غیرطبیعی همراه کمبود چند هورمون هیپوفیز
- عوارض احتمالی درمان با GH مانند سردرد شدید یا اختلال دید
جمعبندی تفسیر IGF-1 و GH
IGF-1 باید با رنج دقیق سن و جنس یا Z-score بررسی شود. GH تصادفی بهتنهایی ارزش تشخیصی محدودی دارد. برای افزایش GH از تست مهار با گلوکز و برای کمبود GH از تست تحریک استفاده میشود. در کودکان، سرعت رشد و بلوغ و در بزرگسالان، BMI و سابقه هیپوفیز بخش مهم تفسیر هستند.
منابع علمی
Endocrine Society — Acromegaly
Endocrine Society — Hypopituitarism Guideline
Mayo Clinic Laboratories — IGF-1
MedlinePlus — IGF-1 Test