تفسیر آزمایش 17-OH Progesterone یا 17-OHP به سن، جنس، زمان نمونهگیری، فاز چرخه قاعدگی، وضعیت نوزاد و نوع آزمایش وابسته است. نتیجه نمونه پایه، تست تحریک ACTH و غربالگری نوزاد با آستانههای یکسان تفسیر نمیشوند و محدوده همان آزمایشگاه همیشه مقدم است.
17-OH Progesterone چیست؟
17-OH Progesterone یک ماده واسطه در مسیر ساخت کورتیزول و برخی هورمونهای جنسی است. غدد فوقکلیه و غدد جنسی آن را تولید میکنند. در کمبود آنزیم 21-hydroxylase، تبدیل این ماده به کورتیزول مختل میشود و 17-OHP و آندروژنهای آدرنال افزایش پیدا میکنند.
شایعترین کاربرد این آزمایش، غربالگری و تشخیص هیپرپلازی مادرزادی آدرنال یا CAH ناشی از کمبود ۲۱ هیدروکسیلاز است.
آزمایش 17-OHP برای چه درخواست میشود؟
- غربالگری نوزادان برای CAH کلاسیک
- بررسی پرمویی، آکنه و نامنظمی قاعدگی در نوجوانان یا زنان
- بررسی ناباروری یا افزایش آندروژن
- افتراق CAH غیرکلاسیک از PCOS و سایر علل افزایش آندروژن
- بررسی بلوغ زودرس یا علائم مردانهشدن در کودکان
- پایش فردی که تشخیص CAH دارد و دارو دریافت میکند
چرا زمان نمونهگیری مهم است؟
برای غربالگری CAH غیرکلاسیک در نوجوان یا بزرگسال، نمونه پایه بهتر است صبح زود گرفته شود. مقدار 17-OHP در طول روز تغییر میکند و یک نمونه تصادفی ممکن است طبیعی باشد، در حالی که نمونه صبحگاهی افزایش را نشان دهد.
در زنان دارای چرخه قاعدگی، نمونه فاز فولیکولار اولیه برای غربالگری مناسبتر است، زیرا 17-OHP در فاز لوتئال میتواند بهطور فیزیولوژیک افزایش پیدا کند.
محدوده نرمال 17-OHP چقدر است؟
محدوده مرجع با سن، جنس، روش سنجش و مرحله چرخه متفاوت است. نمونههای آموزشی رایج شامل موارد زیر هستند:
- مرد بالغ: کمتر از حدود 220 ng/dL
- زن در فاز فولیکولار: کمتر از حدود 80 ng/dL
- زن در فاز لوتئال: کمتر از حدود 285 ng/dL
- زن پس از یائسگی: کمتر از حدود 51 ng/dL
- پسر پیش از بلوغ: کمتر از حدود 110 ng/dL
- دختر پیش از بلوغ: کمتر از حدود 100 ng/dL
- نوزاد ترم در ۲۸ روز نخست: کمتر از حدود 630 ng/dL
این بازهها فقط fallback آموزشیاند و نباید جایگزین رنج همان آزمایشگاه شوند.
تبدیل واحد 17-OH Progesterone
- هر ۱ ng/dL تقریباً برابر با ۰٫۰۳۰۳ nmol/L است.
- هر ۱ ng/mL برابر با ۱۰۰ ng/dL است.
- نتیجه و محدوده باید با یک واحد یکسان مقایسه شوند.
17-OHP بالا در نمونه پایه بزرگسال
در فرد علامتدار، مقدار پایه کمتر از حدود 200 ng/dL احتمال CAH غیرکلاسیک را کمتر میکند، اما آن را کاملاً رد نمیکند. مقدار حدود 200 تا 1000 ng/dL معمولاً نیازمند تست تحریک ACTH و بررسی بیشتر است. مقادیر بالاتر از 1000 ng/dL میتوانند با کمبود 21-hydroxylase سازگاری بیشتری داشته باشند، اما روش آزمایش و شرایط نمونهگیری همچنان اهمیت دارند.
اگر نمونه صبحگاهی نبوده یا در زن طی فاز لوتئال گرفته شده باشد، افزایش خفیف یا مرزی ممکن است نیاز به تکرار در شرایط استاندارد داشته باشد.
تست تحریک ACTH و 17-OHP
در تست تحریک، 17-OHP پیش از تزریق و سپس در زمان تعیینشده پس از کوسینتروپین اندازهگیری میشود. افزایش واضح پس از تحریک میتواند CAH غیرکلاسیک را تأیید کند.
آستانه آموزشی نزدیک 1000 ng/dL پس از تحریک در بسیاری از منابع استفاده شده است، اما روش سنجش و معیار آزمایشگاه مقدم است. نتیجه باید همراه کورتیزول، آندروستندیون و شرایط بالینی تفسیر شود.
17-OHP و PCOS
PCOS و CAH غیرکلاسیک میتوانند هر دو با پرمویی، آکنه، قاعدگی نامنظم و ناباروری ظاهر شوند. 17-OHP صبحگاهی برای کنارگذاشتن CAH غیرکلاسیک در فردی با علائم افزایش آندروژن استفاده میشود.
بالا بودن خفیف 17-OHP بهتنهایی CAH را ثابت نمیکند و ممکن است در فاز لوتئال، استرس یا روشهای مختلف آزمایشگاهی دیده شود.
غربالگری نوزاد با 17-OHP
غربالگری نوزاد برای شناسایی زودهنگام CAH کلاسیک انجام میشود. نتیجه مثبت غربالگری تشخیص قطعی نیست و باید سریعاً با آزمایشهای تأییدی پیگیری شود.
17-OHP در نخستین روزهای زندگی بهطور طبیعی بالاتر است. نارسبودن، وزن کم تولد، بیماری و استرس میتوانند نتیجه را افزایش دهند. نمونهگیری زودتر از ۲۴ ساعت نیز احتمال نتیجه مثبت کاذب را بیشتر میکند.
17-OHP بالا در نوزاد نارس
نوزادان نارس ممکن است مقادیر بالاتری از نوزادان ترم داشته باشند و آستانه غربالگری باید براساس سن بارداری و وزن تولد تنظیم شود. بنابراین استفاده از یک عدد ثابت برای همه نوزادان مناسب نیست.
بااینحال نتیجه بسیار بالا یا همراهی با استفراغ، کاهش وزن، کمآبی، سدیم پایین، پتاسیم بالا، شوک یا تفاوت ظاهری دستگاه تناسلی نیازمند ارزیابی فوری است.
علائم CAH کلاسیک و اتلاف نمک
- استفراغ و تغذیه ضعیف در روزها یا هفتههای نخست زندگی
- کاهش وزن یا کمآبی
- سدیم پایین و پتاسیم بالا
- افت فشار یا شوک
- تیرگی پوست
- ظاهر متفاوت دستگاه تناسلی در برخی نوزادان دختر
بحران اتلاف نمک یک وضعیت اورژانسی است و درمان نباید منتظر آمادهشدن همه آزمایشها بماند.
17-OHP بالا در کودک
در کودک، افزایش 17-OHP میتواند با رشد سریع، پیشرفت سن استخوانی، بلوغ زودرس، آکنه، بوی بدن یا علائم مردانهشدن همراه باشد. تفسیر باید با سن، مرحله بلوغ، DHEA-S، آندروستندیون و تستوسترون انجام شود.
17-OHP پایین چه معنایی دارد؟
پایین بودن 17-OHP معمولاً برای تشخیص یک بیماری خاص استفاده نمیشود. اهمیت اصلی این آزمایش در شناسایی افزایش ناشی از اختلال مسیر ساخت کورتیزول است. نتیجه پایین در فرد بدون علامت معمولاً نیازمند اقدام ویژه نیست.
پایش درمان CAH با 17-OHP
در فرد مبتلا به CAH، زمان نمونهگیری نسبت به دوز هیدروکورتیزون یا سایر گلوکوکورتیکوئیدها اهمیت زیادی دارد. نتایج باید در زمان ثابت و نسبت مشابه با دارو مقایسه شوند.
هدف درمان همیشه طبیعیکردن کامل 17-OHP نیست. سرکوب کامل و مداوم میتواند نشانه دریافت بیش از حد گلوکوکورتیکوئید باشد. رشد، فشار خون، وزن، علائم بالینی، آندروستندیون و سایر شاخصها نیز باید در تصمیم درمانی لحاظ شوند.
مصرف کورتون چه اثری دارد؟
هیدروکورتیزون، پردنیزولون و دگزامتازون میتوانند ACTH و 17-OHP را کاهش دهند. زمان آخرین دوز باید ثبت شود. دارو را برای آزمایش خودسرانه قطع یا جابهجا نکنید.
بارداری و 17-OHP
بارداری میتواند محدوده هورمونهای استروئیدی را تغییر دهد. در فرد باردار باید از محدوده اختصاصی آزمایشگاه استفاده شود و تفسیر توسط پزشک آشنا با بیماریهای آدرنال انجام شود.
چه آزمایشهایی همراه 17-OHP بررسی میشوند؟
- تست تحریک ACTH
- کورتیزول و ACTH
- آندروستندیون و تستوسترون
- DHEA-S
- سدیم، پتاسیم، گلوکز و رنین در شک به CAH کلاسیک
- آزمایش ژنتیک CYP21A2 در شرایط منتخب
چه زمانی نتیجه نیازمند پیگیری فوری است؟
- نتیجه مثبت غربالگری نوزاد
- استفراغ، کمآبی، کاهش وزن، ضعف یا بیحالی نوزاد
- سدیم پایین، پتاسیم بالا یا افت فشار
- علائم سریع مردانهشدن در کودک یا زن
- 17-OHP بسیار بالا همراه کورتیزول پایین
جمعبندی تفسیر 17-OH Progesterone
نوع آزمایش، زمان نمونهگیری و گروه بیمار باید پیش از مقایسه عدد مشخص شوند. در بزرگسال علامتدار، نمونه صبحگاهی و در زنان فاز فولیکولار اهمیت دارد. نتیجه مرزی معمولاً با تست تحریک ACTH بررسی میشود. غربالگری مثبت نوزاد نیز نیازمند پیگیری سریع است، اما بهتنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
منابع علمی
MedlinePlus — 17-Hydroxyprogesterone Test
Endocrine Society — Congenital Adrenal Hyperplasia Guideline
Mayo Clinic Laboratories — 17-Hydroxyprogesterone