تفسیر کالپروتکتین مدفوع باید با مقدار گزارششده، رنج همان آزمایشگاه، سن بیمار، علائم، داروها و سابقه بیماری التهابی روده انجام شود. کالپروتکتین نشاندهنده التهاب روده است، اما علت التهاب را بهتنهایی مشخص نمیکند.
کالپروتکتین مدفوع چیست؟
کالپروتکتین پروتئینی است که عمدتاً از نوتروفیلها آزاد میشود. افزایش آن در مدفوع نشان میدهد سلولهای التهابی به مخاط روده وارد شدهاند. این تست غیرتهاجمی است و برای کمک به افتراق بیماری التهابی روده از اختلالات عملکردی و نیز پایش IBD استفاده میشود.
کالپروتکتین پایین چه معنایی دارد؟
مقدار پایین، بهویژه زیر حد طبیعی آزمایشگاه، احتمال التهاب فعال قابلتوجه روده را کاهش میدهد. در فردی با علائم مزمن و بدون علامت هشدار، این نتیجه میتواند از تشخیصهایی مانند IBS حمایت کند، اما همه بیماریهای گوارشی را رد نمیکند.
کالپروتکتین طبیعی چند است؟
رنج دقیق به کیت و آزمایشگاه وابسته است. بسیاری از آزمایشگاهها کمتر از ۵۰ میکروگرم بر گرم را طبیعی میدانند. برخی آزمایشگاهها محدودهای بین ۵۰ تا ۱۲۰ یا ۱۵۰ را مرزی گزارش میکنند.
محدوده مرزی کالپروتکتین
نتیجه مرزی میتواند ناشی از التهاب خفیف، عفونت گذرا، دارو، خطای نمونهگیری یا آغاز بیماری التهابی باشد. در نبود علامت هشدار معمولاً تکرار تست پس از رفع عوامل مداخلهگر و تطبیق با CRP، CBC و علائم مطرح میشود.
کالپروتکتین بالا چه معنایی دارد؟
افزایش واضح از التهاب مخاط روده حمایت میکند. بیماری کرون، کولیت اولسراتیو، عفونت گوارشی، دیورتیکولیت، بعضی پولیپها و سرطان، مصرف NSAID و برخی شرایط دیگر میتوانند مقدار را بالا ببرند.
آیا کالپروتکتین بالا یعنی IBD؟
خیر. این تست اختصاصی بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو نیست. برای تشخیص IBD باید شرح حال، آزمایش خون، بررسی عفونت و در صورت نیاز کولونوسکوپی، تصویربرداری یا نمونهبرداری انجام شود.
افتراق IBS و IBD
IBS اختلال عملکردی است و معمولاً التهاب مخاطی قابلتوجه ایجاد نمیکند. IBD شامل کرون و کولیت اولسراتیو است و میتواند کالپروتکتین را افزایش دهد. نتیجه پایین در فرد مناسب، احتمال IBD را کم میکند.
کالپروتکتین و بیماری کرون
در کرون، کالپروتکتین برای ارزیابی فعالیت التهاب و پاسخ درمان مفید است. همبستگی آن با التهاب کولون معمولاً بهتر از بیماری محدود به روده باریک است؛ بنابراین مقدار پایین در بعضی موارد کرون روده باریک بیماری را کاملاً رد نمیکند.
کالپروتکتین و کولیت اولسراتیو
در کولیت اولسراتیو، مقدار کالپروتکتین با فعالیت اندوسکوپیک ارتباط دارد و میتواند برای پایش بهبود مخاط، پاسخ درمان و احتمال عود استفاده شود.
آستانه ۱۵۰ در پایش IBD
برخی راهنماهای تخصصی در بیماران شناختهشده IBD از آستانههایی مانند ۱۵۰ میکروگرم بر گرم همراه با علائم و CRP استفاده میکنند. این عدد برای تشخیص اولیه همه افراد یا همه کیتها یکسان نیست.
آستانه ۲۵۰ چه کاربردی دارد؟
مقادیر بالاتر از ۲۵۰ اغلب التهاب فعال قابلتوجه را بیشتر مطرح میکنند، بهویژه در فرد دارای IBD و علائم پایدار. بااینحال تصمیم درمان فقط با یک عدد گرفته نمیشود.
کالپروتکتین بالای ۱۰۰۰
مقادیر بسیار بالا میتوانند در کولیت شدید، عفونت شدید یا التهاب گسترده دیده شوند. عدد بالا شدت بالینی را بهتنهایی تعیین نمیکند و باید وضعیت عمومی، خونریزی، تب، کمآبی و آزمایشهای دیگر بررسی شوند.
پایش درمان IBD
کاهش کالپروتکتین پس از درمان معمولاً از کاهش التهاب حمایت میکند. افزایش مجدد در بیماری که قبلاً در کنترل بوده، میتواند پیش از عود بالینی ظاهر شود و نیاز به ارزیابی بیشتر ایجاد کند.
مقایسه با نتیجه قبلی
روند تغییر اغلب از یک عدد منفرد ارزشمندتر است. مقایسه باید ترجیحاً با همان آزمایشگاه و همان روش انجام شود، زیرا کیتها میتوانند تفاوت داشته باشند.
افزایش عدد بدون علامت
در بیمار بدون علامت دارای IBD، افزایش پایدار مارکر میتواند التهاب خاموش را مطرح کند. بسته به سطح و روند، تکرار، تصویربرداری یا آندوسکوپی مطرح میشود.
علائم فعال با کالپروتکتین طبیعی
ناسازگاری میان علائم و مارکر اهمیت دارد. IBS همزمان، اسهال صفراوی، بیماری سلیاک، عفونت، بیماری محدود روده باریک یا علل دیگر میتوانند مطرح باشند. آندوسکوپی یا بررسی تکمیلی گاهی لازم است.
اثر عفونت گوارشی
گاستروانتریت باکتریایی و بعضی عفونتهای دیگر کالپروتکتین را بالا میبرند. در اسهال حاد، تب یا سفر، ابتدا بررسی عفونت و سپس تکرار تست پس از بهبود میتواند مناسب باشد.
اثر NSAID
داروهایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک میتوانند التهاب مخاط روده و افزایش کالپروتکتین ایجاد کنند. دارو نباید خودسرانه قطع شود، ولی مصرف آن باید در تفسیر لحاظ گردد.
اثر PPI
برخی مطالعات افزایش خفیف کالپروتکتین را در مصرف PPI گزارش کردهاند. اثر آن به اندازه NSAID قطعی نیست، اما در نتیجه مرزی میتواند یکی از عوامل مداخلهگر باشد.
آسپرین و ضدانعقاد
این داروها ممکن است خونریزی یا التهاب زمینهای را آشکار کنند، اما نباید بدون دستور پزشک قطع شوند. کالپروتکتین مارکر خونریزی نیست و با FIT تفاوت دارد.
تفاوت کالپروتکتین و FIT
FIT هموگلوبین را برای یافتن خون مخفی اندازه میگیرد، درحالیکه کالپروتکتین التهاب نوتروفیلی روده را نشان میدهد. یکی جایگزین دیگری نیست.
تفاوت کالپروتکتین و CRP
CRP مارکر سیستمیک التهاب است و ممکن است در التهاب محدود روده طبیعی باشد. کالپروتکتین به التهاب روده نزدیکتر است، اما هر دو باید همراه با علائم تفسیر شوند.
کالپروتکتین و ESR
ESR نیز مارکر عمومی التهاب است و تحت تأثیر سن، کمخونی و عوامل دیگر قرار میگیرد. ESR طبیعی IBD را رد نمیکند.
کالپروتکتین و آلبومین
آلبومین پایین در بیماری فعال میتواند ناشی از التهاب، کاهش دریافت یا از دستدادن پروتئین باشد. ترکیب آلبومین پایین، CRP بالا و کالپروتکتین بالا نیاز به ارزیابی جدیتر دارد.
کالپروتکتین در کودکان
در شیرخواران و کودکان کمسن، مقدار پایه میتواند از بزرگسالان بالاتر باشد. تفسیر باید بر اساس سن و رنج آزمایشگاه کودکان انجام شود و از cutoff بزرگسالان بهصورت کورکورانه استفاده نشود.
کالپروتکتین در سالمندان
در سالمندان، افزایش خفیف میتواند علل متنوعتری داشته باشد و احتمال پولیپ، سرطان، دارو و دیورتیکول بیشتر است. در علائم هشدار نباید صرفاً به تکرار مارکر اکتفا کرد.
کالپروتکتین در بارداری
نمونهگیری مدفوع غیرتهاجمی است. در بیمار باردار دارای IBD، کالپروتکتین میتواند به پایش التهاب کمک کند، اما تصمیم درمان باید با متخصص گوارش و زنان انجام شود.
نمونهگیری صحیح
نمونه باید در ظرف تمیز و بدون تماس با ادرار یا آب توالت جمعآوری شود. دستور نگهداری و زمان تحویل همان آزمایشگاه باید رعایت گردد.
تفاوت بخشهای مختلف مدفوع
کالپروتکتین در مدفوع یکنواخت کامل نیست. برداشتن نمونه طبق دستور کیت و استفاده از ابزار استاندارد میتواند تغییرات را کاهش دهد.
آیا اسهال آبکی نتیجه را تغییر میدهد؟
در اسهال شدید، رقیقشدن یا التهاب حاد میتواند مقدار را تحت تأثیر قرار دهد. نتیجه باید با علت اسهال و زمان نمونهگیری تفسیر شود.
آیا یبوست باعث افزایش میشود؟
یبوست بهتنهایی معمولاً افزایش واضح ایجاد نمیکند، اما بیماری زمینهای، شقاق، دارو یا التهاب همراه باید در نظر گرفته شود.
نمونه آلوده به خون قاعدگی
آلودگی نمونه با خون میتواند تفسیر را پیچیده کند. بهتر است جمعآوری طبق دستور آزمایشگاه و خارج از خونریزی انجام شود.
کولونوسکوپی اخیر
اقدامات آندوسکوپیک، نمونهبرداری یا آمادهسازی روده ممکن است موقتاً بر مارکر اثر بگذارند. فاصله زمانی باید ثبت شود.
چه زمانی نتیجه مرزی تکرار میشود؟
در فرد بدون علامت هشدار، معمولاً پس از بررسی عفونت و دارو و در فاصلهای حدود چند هفته تکرار مطرح است. پروتکل محلی ممکن است دو تا هشت هفته را پیشنهاد کند.
چه زمانی کولونوسکوپی مطرح است؟
نتیجه پایدار بالا، علائم هشدار، خونریزی، کاهش وزن، کمخونی، سابقه خانوادگی مهم یا ناسازگاری شدید میان علائم و مارکر میتواند نیاز به آندوسکوپی ایجاد کند.
آیا کالپروتکتین سرطان را تشخیص میدهد؟
خیر. سرطان و پولیپ میتوانند التهاب و افزایش مارکر ایجاد کنند، اما تست برای غربالگری اختصاصی سرطان طراحی نشده است. FIT و کولونوسکوپی کاربرد متفاوت دارند.
کالپروتکتین در سلیاک
در سلیاک ممکن است مقدار طبیعی یا کمی بالا باشد و این تست برای تشخیص سلیاک مناسب نیست. برای سلیاک از سرولوژی اختصاصی و در صورت نیاز آندوسکوپی استفاده میشود.
کالپروتکتین در دیورتیکولیت
التهاب دیورتیکول میتواند مقدار را بالا ببرد. درد موضعی، تب و سن بیمار مسیر تصویربرداری و درمان را تعیین میکنند.
کالپروتکتین در عفونت C. difficile
کولیت ناشی از C. difficile میتواند مقدار را بالا ببرد. سابقه آنتیبیوتیک یا بستری نیازمند تست اختصاصی است و کالپروتکتین جایگزین آن نیست.
کالپروتکتین در میکروسکوپیک کولیت
مقدار میتواند طبیعی، مرزی یا بالا باشد و حساسیت کافی برای رد بیماری ندارد. اسهال آبکی مزمن در فرد میانسال یا سالمند ممکن است به کولونوسکوپی و نمونهبرداری نیاز داشته باشد.
کالپروتکتین پایین و ادامه علائم
علل عملکردی، عدم تحمل غذایی، اسهال صفراوی، بیماری تیروئید، پانکراس، سلیاک و بسیاری علل دیگر میتوانند با کالپروتکتین پایین وجود داشته باشند.
کالپروتکتین بالا و CRP طبیعی
این الگو ممکن است در التهاب محدود روده دیده شود. کالپروتکتین برای التهاب مخاطی حساستر از CRP است و نتیجه نباید نادیده گرفته شود.
کالپروتکتین طبیعی و CRP بالا
التهاب خارج روده، عفونت سیستمیک یا بیماریهای دیگر مطرحاند. همچنین در بعضی موارد کرون روده باریک ممکن است کالپروتکتین کمتر از انتظار باشد.
پایش هر چند وقت انجام میشود؟
فاصله پایش IBD به فعالیت بیماری، درمان و راهنمای پزشک بستگی دارد. در بیماری پایدار، برخی راهنماها پایش دورهای چندماهه تا سالانه را مطرح میکنند.
آیا یک نتیجه بالا نیاز به تغییر درمان دارد؟
خیر. تغییر درمان باید با علائم، روند قبلی، CRP، عفونت و در صورت نیاز آندوسکوپی تأیید شود. افزایش منفرد ممکن است گذرا باشد.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
- خونریزی واضح یا مدفوع سیاه
- تب بالا و درد شدید شکم
- کمآبی، افت فشار یا کاهش ادرار
- کاهش وزن پیشرونده یا کمخونی شدید
- استفراغ مداوم، شکم سفت یا اتساع شدید
جمعبندی تفسیر کالپروتکتین
کالپروتکتین پایین احتمال التهاب فعال مهم را کاهش میدهد و مقدار بالا از التهاب حمایت میکند، اما علت را تعیین نمیکند. رنج آزمایشگاه و روند نتایج اهمیت زیادی دارند.
در نتیجه مرزی، بررسی عفونت، دارو و تکرار تست مطرح است. در نتیجه بالا، علائم هشدار یا بیمار شناختهشده IBD، ارزیابی تخصصی و گاهی آندوسکوپی لازم میشود.
منابع علمی
NICE — Faecal calprotectin diagnostic tests
AGA Guideline — Biomarkers in Ulcerative Colitis
AGA Guideline — Biomarkers in Crohn Disease
Mayo Clinic Laboratories — Calprotectin, Feces
ARUP Consult — Fecal Calprotectin